Saturday, February 10, 2018

प्रेमका १५ नियम


शीर्षक पढ्ने वित्तिकै सायद तपाईंले सम्पादकलाई गाली गर्नुभयो र लेखकको तस्विर देखेर उपहास गर्नुभयो । म भए पनि त्यसै गर्थे । आखिर प्रेम जस्तो अमूर्त कुरालाई कुनै नियममा बाँध्ने दुस्साहस गर्ने म को हुँ ? अनि यस्तो विषयलाई सार्वजनिक सामग्री ठानेर महत्वपूर्ण स्थान दिने सम्पादक कस्ता   हुन् ? तपाईंको यो सोचको म सम्मान गर्छु र सुरुमै क्षमा माग्दछु । प्रेमका नियम हुन्छन् र त्यसलाई बहसमा ल्याउनु पर्छ भन्ने नितान्त मेरो लहड हो । यसमा सम्पादकको कुनै निर्देशन छैन । यसमा आएका तर्क र ब्याख्याले कतै तपाईंलाई छोयो र यसका कुनै बुँदाले तपाईंलाई आकर्षित ग¥यो भने सम्पादकलाई धन्यवाद दिनु होला । छोएन भने मेरो कमजोरी हो, जुन बुझाउन सकिँन । 

प्रेमको पहिलो नियम
मानिस यो पृथ्वीको सबैभन्दा कमजोर प्राणी हो । उसलाई हरक्षण कसै न कसैको माया, स्नेह अथवा साहारा चाहिन्छ । 

जीवशास्त्रीहरुलाई थाहा छ, हरेक जसो जीवले आफ्नो आहारा आफै जुटाउन सक्छ । आफ्नी आमा र आफ्नो समुदायले जन्मेको केही समयपछि नै उसलाई आफै बाँच्न सिकाउँछन् । त्यसपछि उसले आफ्नो जीवन आफै बाँच्न सुरु गर्छ । मैथुनका समय मात्र यस्तो जीव विपरित लिङ्गीको आवश्यकता महसुस गर्छ । त्यो पनि त्यसबखत, जव प्रकृतिले बच्चा जन्माउनु पर्ने आवश्यकता महसुस  गराउँछ । 

मान्छे मात्रै यस्तो जीव हो, जसलाई वर्षौ आमाको साहारा चाहिन्छ । ठूलो हुँदै गएपछि उसले नयाँ नयाँ साथी बनाउनु पर्छ र, समयसँगै यस्ता साथीभाइ परिवर्तन हुँदै जान्छन् । स्कुलकलेजका साथी जागीर वा व्यवशायमा काम लाग्दैनन् । उसलाई प्रत्येक सिँढीमा मानिसहरुको साथ चाहिदै जान्छ । पढ्न, अघि बढ्न, जागीर खान, प्रगति गर्न हरक्षण, हरपल मानिसलाई मानिसकै आवश्यकता पर्दै जान्छ । ऊ कतिसम्म परनिर्भर छ भने उसले खाने, लगाउने, हिँड्ने र प्रयोग गर्ने ९९ दशमलब ९९ प्रतिसत सामग्री अरुले नै बनाइदिनु पर्छ । 

आधुनिक मानिसको जीवनशैली ध्यान दिएर हेर्ने हो भने उ एक्लै उसको मात्र सामर्थले एक पाइला पनि हिँड्न सक्तैन । जुन दिन उसलाई लाग्छ, मेरो रेखदेख गरिदिने, माया गरिदिने कोही  छैन, उसको मनमा आत्महत्याको विचार उठ्न थाल्छ । 

, संसारमा मानिस मात्र यस्तो एक्लो प्राणी हो, जसलाइ जीवनमा दुईचारपटक आत्महत्याको विचार आउँछ । (कसै कसैले त यो विचार आएका बेला आत्महत्या गरिहाल्छन् ।) यो विचार अरु प्राणीलाई आउँदैन । 


प्रेमको दोस्रो नियम 
प्रेम समाजको शासक हो । प्रेम सधैं अघि हिँड्छ र मन नपरि नपरि समाज उसको पछि लाग्न बाध्य  छ  ।

समाज जड हुन्छ, यसले आफ्ना पुराना मूल्यमान्यतालाई सकेसम्म सधैभरि बोकेर हिँड्न चाहन्छ । समाज हिसावकितावमा चल्छ । यता प्रेमले कुनै पनि मूल्यमान्यता मनपराउँदैन । यो हिसावकितावमा पनि चल्दैन । यहि कारण समाज र कानुनले बर्जित मानेका बहुविवाह, अन्तरजातीय विवाह र अन्तरधार्मिक विवाहलाई प्रेमले बैध ठान्दै आयो । प्रेमले अन्तरजातीय विवाहलाई धेरैअघि स्वीकार गरेको थियो, कानुन निकै पछि बन्यो । 

प्रेमले अन्तरधार्मिक विवाहलाई पनि धेरैअघि जायक ठह¥यायो, समाजले भर्खरै स्वीकार गर्न थालेको छ । प्रेमसँग हार खाएर समाजले आफ्ना सन्तानका विवाहलाई स्वीकार गरेका हजारौ उदाहरण छन् । आफ्नो प्रेम र विवाह सफल बनाउँन जति प्रेमीहरु सहिद भए, जति उनीहरु प्रताडित भए, संसारको इतिहास अध्ययन गर्दा थाहा हुन्छ, त्यति कुनै राजनीतिक कार्यकर्ता सहिद भएका छैनन् । हरेक घरमा, हरेक पुस्तामा प्रेमका लागि समाज र परिवारसँग संघर्ष गर्ने जोडी भेटिन्छ । त्यसको इतिहास नलेखिएको हुनसक्छ, लेखिएका पनि छैनन् । वाहिरबाट हेर्दा समाज शासक देखिन्छ । तर गहिरिएर हेर्दा प्रेमले समाजलाई डोहो¥याइ रहेको छ । प्रेम सधैं अघि हिँड्छ र मन नपरि नपरि समाज उसको पछि लाग्न बाध्य हुन्छ । 


प्रेमको तेस्रो नियम 
जुन युद्ध अवेगले जित्न सकिदैन, त्यो युद्ध प्रेमले जित्न सकिन्छ ।
प्रेमको यो नियम सबैभन्दा धेरै सुनिने तर व्यवहारमा लागू गर्न एकदमै गाह«ो नियम हो । मनोविज्ञानले यसलाई मानवको सबैभन्दा ठूलो इगोमान्छ ।
हरेक मानिस युद्ध गरिरहेको छ ।  कोही आफूसँग, कोही आफ्नाहरु सँगगरिरहेको छ । कोही समाजसँग, कोही  सरकारसँग, कोही सत्रु राष्ट्रसँग, कोही  संसारसँग र कोही इश्वरसँग । जव कुनै व्यक्ति केही प्राप्त गर्न चाहन्छ, त्यसमा एक प्रकारको आवेग सुरु हुन्छ । यसका लागि मानवले हजारौं वर्ष हतियारको सहयोगले आफूले चाहेको वस्तु जित्न सक्यो । 

सयौं वर्ष विद्याले, सयौं वर्ष बुद्धिले आफ्ना कुरा हात पार्ने प्रयास ग¥यो । आजको दुनियाँमा आफूलाई चाहिएको कुरा प्राप्त गर्न मानिसले साम, दाम, दण्ड र भेद सबै प्रकारका कुरा प्रयोग गरिरहेको हामी देख्न सक्छौं । यद्यपि इतिहास क्रम हेर्ने हो भने प्रेमले ठूला ठूलो युद्ध टरेका उदाहरण छन् र ठूला ठूला कुरा प्राप्ति भएका छन् । विद्या, बुद्धि र चतुरताले केही समयका लागि ती कुरा प्राप्त होलान् तर त्यसको स्थायित्व प्रेमपूर्ण भएपछि मात्रै स्थायित्व हुन्छ । पृथ्वीनारायण शाहले काठमान्डौं जित्न भक्तपुरसँग प्रेमपूर्ण सम्बन्ध गाँसे । हतियार प्रयोगपछि उनले काठमाडौं जिते तर यहाँका जात्रा, पर्व र रहनसहनलाई स्वीकार गरे । नेपाल एकिकरण हुनुमा प्रेम, हतियार र प्रेमको सुत्र प्रयोग भएको देखिन्छ । 


प्रेमको चौथो नियम 
प्रेमको वाहिरी आवरणमा हार देखिन्छ भित्री आवरणमा जित मुस्कुराइरहेको हुन्छ । 

कुनै युद्धपछि, कुनै विवाहपछि, कुनै प्राप्तिपछि त्यहाँ हार जस्तो देखियो तर त्यसका पात्र भने शक्तिशाली देखिए भने बुझ्नुपर्छ त्यहाँ प्रेमको चौथो नियम लागू भइरहेको छ । माओवादी द्वन्द्वका केही विश्लेषक माओवादी आन्दोलनले आत्मसमर्पण गरेको निष्कर्ष निकाल्ने गरेका छन् । वाहिरबाट हेर्दा माओवादीले जुन उद्देश्य लिएर जनयुद्धसुरु गरेका थिए त्यसको कुनै पनि कुरा पूर्णरुपले प्राप्त भएको छैन । प्राप्त हुने अवस्था पनि छैन । तर प्रचण्डले प्रेमको चौथो नियम प्रयोग गरे । जसमा प्रेम, युद्ध र प्रेमको नीति प्रतिपादन गरिएको छ । पहिले प्रेमपूर्ण सम्बन्ध राखेर जनतालाई एकिकृत गरे । दोस्रोमा उसैसित युद्ध गरे जसलाई उनी प्राप्त गर्न चाहन्थे । जब युद्धको औचित्य सकिएको महसुस गरे । पुनः आत्मसमर्पण शैलीमा प्रेमपत्र पठाएर सेनाको विघठन गरे । 

यो शैलीको युद्धमा घटनाहरु फरक थिए तर पृथ्वीनारायण शाह जसरी सफल भएका थिए, प्रचण्ड त्यसैगरी सफल भएका हुन् । यो सुत्र सामान्य प्रेमीका फकाउनदेखि लिएर राज्यसत्ता प्राप्त गर्नसम्मका लागि प्रयोग भएको छ । यद्यपि यसमा एउटा कुरा प्रस्ट पारिहालौं, प्रेमलाई यसरी कुनै कुरा प्राप्त गर्ने हतियारका रुपमा प्रयोग गर्नु अपराध हो । 


प्रेमको पाँचौ नियम 
प्रेम र बेहुली उस्तै हुन्, जो नयाँनयाँमै महत्वपूर्ण लाग्छन् ।

केही अपवाद छाडेर संसारभरि नै विवाहपछि दुलही दुलाहाको घरमा आउने चलन छ । यहि सार्वजनिन प्रचलनबाट यो नियमको उत्खनन् गरिएको हो ।
प्रेम भनेको के हो ? यो नियमले भन्छ, प्रेम त्यही हो, जसलाई प्राप्त गर्ने उत्कठ चाहाना मनमा पलाउँछ र त्यसका लागि बाँकी सबै कुरा गौण हुन पुग्छन् । प्रेम त्यही हो, त्यो कुरा प्राप्त गर्न उसले सबै किसिमका प्रयास निरन्तर गर्छ र पनि थाक्दैन । एउटा युवक वा युवतीलाई जीवनसाथी बनाउनेदेखि कुनै व्यक्तिको सत्ताको यात्रासम्म, विश्वकै धनाढ्य बन्ने सपनादेखि, सबै छाडेर योगी हुनुसम्मका घटना यसैका द्योतक हुन् । कुन व्यक्तिले आज के पायो भन्ने कुरा हिजो उसले कुन वस्तुलाई कति गहिराइसम्म प्रेम ग¥यो त्यसबाट मापन गर्न  सकिन्छ । 

प्रेमको यो नियमले भन्छ, जव कुनै व्यक्तिले कुनै विशिष्ट कुरा प्राप्त ग¥यो भने सुरुमा सबैका लागि रमाइलो र आश्चर्यको कुरा हुन्छ । जसरी नयाँ दुलही गाउँमा भित्रिदा त्यो दुहली सबैका लागि चासोको विषय हुन्छ, ठिक त्यस्तै हरेक सफलता वा प्राप्ति सुरु सुरुमै अनौठा लाग्छन् । विस्तारै ती कुरा आम मानिसका लागि साधारण कुरा बन्न थाल्छ । त्यसपछि मानिस अर्को अनौठो प्रेम हेर्न उत्सुक हुन्छ । 

यहि कारण कसैको प्रेम र विवाहको कुरा सुन्न मानिस जति उत्सुक हुन्छन्, विवाहपछि त्यो जोडीका प्रेम धेरैका लागि गौण बन्न पुग्छन् । त्यति मात्र होइन, स्वयं जोडीहरु पनि आफ्नो प्रेम पहिले जस्तो गम्भीर नभएको महसुस गर्न थाल्छन् । 


प्रेमको छैठौं नियम...
प्रेम र दुरीबीच घनिष्ठ सम्बन्ध छ
हरेक व्यक्तिलाई ठूलो भएपछि बाल्यकालको सम्झना, परदेशमा रहँदा देशको सम्झना, जागीरमा रहँदा आमाको हातको खाना..यस्तो लाग्छ, मान्छे जति टाढा हुँदै जान्छ, छाडेको कुराको सम्झनाले सताउदै जान्छ । 

सत्ता बाहिर रहँदा सत्ताको सम्झना, प्रेमीबाट टाढा हुँदा विवाह गर्ने चाहाना र विदेशमा रहँदा श्रीमतीको माया बढि लाग्छ ।
प्रेमको छैंठौ नियमले भन्छ, प्रेम र दूरी एकअर्काका मित्र हुन् । माया गर्नेलाई आफू कति माया गर्छु भन्ने थाहा पाउनु छ भने उबाट केही समय टाढा हुनुपर्छ । मनोविज्ञहरुले पनि कोही व्यक्तिलाई कुनै कुरामा आकर्षित बनाउन यहि सुत्र प्रयोग गर्ने गर्दछन् । 


प्रेमको सातौं नियम 
अन्तिम गन्तब्यसम्म नपुगी प्रेमले विश्राम लिदैन 
सन्तहरु भन्छन् : मानिस असन्तोषी प्राणी भएकाले उ सधैं नयाँ नयाँ कुरा खोजिरहन्छ र इच्छा पूरा नगरि मर्छ । यहि कारण उनीहरु मानिसलाई इच्छाहरुको त्याग गर्ने सुत्रहरु सिकाउँछन् । 

तर प्रेमको सातौं नियमले भन्छ : आफूले चाहेजस्तो प्रेम नपाएकाले मानिस असन्तोषी भएको हो । मानिसका जति पनि क्रियाकलाप छन्, ती आफूले खोजेको कुरा प्राप्त गर्ने प्रयासमा भएका हुन् । प्रेम यस्तो विसाउनी हो, जहाँ पुगेर मानिसको धैर्य एक क्षणका लागि शान्त हुन्छ । खेलिरहेको एउटा बच्चा आमासँग पुगेपछि, प्रेम गरेको एउटा युवा विवाह गरेपछि, राजनीतिमा लागेपछि एउटा मान्छे सत्तामा पुगेपछि उसको एउटा कार्यकाल सकिएको मान्छन् । 

त्यसो भए किन आमासँग भएको बच्चा एक क्षणपछि, विवाह भएपछि एउटा युवक केही वर्षपछि र सत्ता पाएको व्यक्ति प्रधानमन्त्री भएपछि पुनः अर्को त्यस्तै पूरक कुराको खोजी गर्छ ? यो प्रश्न उठ्ने गरेको छ । प्रेमको सातौं नियमको उपनियमले भन्छ, मानिसले पाएको त्यो प्रेम, जुन उसले प्रेम हो भन्ने ठानेको थियो, त्यो उसको अन्तिम गन्तब्य होइन रहेछ । 

बरु मानिसले आफूले पाएको प्रेमभन्दा माथि पनि अर्को कुनै कुरा उसलाई पर्खिरहेको भन्ने कुरा उसले ती कुरा पाएपछि मसुस गर्छ । मानिस सीमाहिन प्रेम चाहन्छ तर आमाको काख, प्रेमीका यौन र सत्ताको आनन्दका आफ्ना सीमा हुन्छन् । ती प्रेमले मानिसभित्रको अनन्त चाहाना तृप्त गर्न सक्दैन । 


प्रेमको आठौं नियम...
ब्रेकअप गर्न उति गार्हाे हुन्न, जति विर्सन :

प्रेममा ब्रेकअप हुनु सामान्य कुरा हो । केही आफ्नै कारणले, केही परिस्थितिले र केही सयमले हाम्रा प्रेमलाई ढाटा पु¥याइदिन्छ । प्रेमको यात्रा अनन्त भएकाले मानिस पुनः अर्को यात्रामा निस्कन्छ । त्यसो भन्दैमा पुरानो प्रेमलाई मानिसले विर्सन्छ भन्ने पटक्क होइन । यदि कसैले पुरानो प्रेम विर्सन्छ भने त्यो प्रेम होइन ।
खासमा प्रेम जति पुरानो भयो, उति मिठो याद भएर रहन्छ । उ त्यसमा फर्कन चाहदैन तर मनभरि, मुटुभरि उसको याद खोपेर बाँचिरहन्छ । भलै त्यो प्रेमको अन्त्य जति तिक्ततापूर्ण किन नहोस्, त्यो प्रेमले बाँचेका दुईचार क्षणले त्यो प्रेमको महत्वलाई स्थापित गरिरहेको हुन्छ । 


प्रेमको नवौं नियम 
सेतो रंंगमा हरियो र पहेंलो रंग मिसाउने हो भने आकर्षण सुगा रंग बन्छ
सेतो मनमा रातो प्रेम र सिन्दुरे रंग मिसाउने हो भने आकर्षक भूरा रंग बन्छ । 

प्रेमले कला जन्माउँछ । प्रेमले विज्ञान जन्माउँछ र प्रेमले संसारलाई एउटा बाटो पनि देखाउँछ । यो संसार प्रेमका कारण चलायमान छ । आज जति पनि हामी यो लेख पढिरहेका छौं, सबैलाई थाहा छ, हामी त्यही प्रेमका परिणत हौं । 

प्रेमको यो नियम पूर्णत विज्ञान र हिन्दु शास्त्रको संयोजन हो । यसले भन्छ, जसरी सेतो रंगमा हरियो र पहेंलो रंग मिसाउँदा आकर्षक सुँगा रंग बन्छ । अरु रंग बन्नै सक्दैन । ठिक त्यसैगरि प्रेमपूर्ण विवाहबाट जन्मिएका सन्तान, प्रेमपूर्ण लालन पालनबाट हुर्किएका सन्तानले ठूलो प्रगति गर्छन् । यसमा हाम्रो हिन्दु शास्त्रदेखि आधुनिक विज्ञान र मनोवैज्ञानिकहरु पनि सहमत छन् । 


प्रेमको दसौं नियम
साना स्तन भएका युवती र थोरै आम्दानी भएका युवा प्रेममा सधैं असुरक्षित महसुस गर्छन् 
प्रेमको दसौं नियम केही मानिसका लागि विझाउने खालको हुन सक्छ । तर सत्य आखिर सत्य नै हुन्छ, चाहे त्यसले जति सुकै विझाओस् ।
प्रेमले जति सुकै आदर्शको कुरा गरे पनि जबसम्म अन्तिम लक्ष्य प्राप्त गर्दैन तवसम्म विभिन्न समस्याबाट गुज्रिरहनु पर्छ । विशेषगरि आधुनिक समाजमा प्रेम र प्राप्ति एक अर्कामा मिसिएर आएको हुनाले पनि प्रेमले विभिन्न किसिमका खण्डहर पार गर्दै जानुपर्छ । त्यसमध्ये प्रेमको सबैभन्दा अनौठो खण्डहर यौन नै हो । र, यौन एउटा बृहत्तर विषय हो । 

प्रेमले आदर्शका कुरा गर्छ । तर उसको आदर्श त्यो बेला धरमराउँछ, जुन बेला प्रेमसँग यौन मिसिएर आउँछ । प्रेम यौन आकर्षण गर्ने प्रमुख माध्यम हो । तर आधुनिक समाजमा को कति सम्पन्न छ, ऊ त्यति नै सुन्दर युवती विवाह गर्न सक्षम छ । सम्पन्नता र प्रशिद्धिले मानिसको प्रेम किनबेच गर्ने क्षमता राख्छ । कमजोर धन भएको पुरुष र अरु भन्दा कम सौन्दर्य भएकी युवतीले आफूले चाहेको प्रेम प्राप्त गर्न प्रायः असम्भव हुन्छ । त्यो प्रेम सम्भव भए पनि दीगो हुँदैन । 


प्रेमको एघारौं नियम 
प्रेममा बगेको आँसु संसारको सुन्दरतम तरल पदार्थ हो...
सामान्यता दुःखमा आँशु बग्ने गर्छन् । कोही आफन्त गुमाउँदा रुन्छन् । कोही देश छाड्दा पग्लन्छन् । कोही आफूले भोग्नु नपर्ने दुखका दिन भोगिरहनु पर्दा रुन्छन् । यहाँ शारीरिक पीडामा रुनेहरु पनि छन् । मानसिक पीडामा रुनेहरु पनि धेरै छन् । तर केही यस्ता आँशु पनि हुन्छन् जो केवल प्रेममा बहने गर्दछन् ।
प्रेमपूर्ण आँशु वाहिरबाट हेर्दा पीडाका आँशु जस्तै देखिन्छ । तर प्रेममा रुने मानिस रुँदा भित्रबाट हलुको महसुस गर्छ, उसको आँशुसँगै कसैप्रति आर्शीवाद बर्सिरहेका हुन्छन् । प्रगतिका कामना आइरहेका हुन्छन् । 

वर्षौ छुट्टिएका प्रेमीप्रेमीकाको मिलनमा बग्ने आँशु , छोराको प्रगतिमा आमाको आँखाबाट बग्ने आँशु, छोरीको विदाइमा बुवाको रसाएका आँखा यस्ता आँशुहरु हुन् जसले सधैं आर्शीवाद दिइरहेको हुन्छन् । त्यो आँशुले सकारात्मक बाटो देखाइरहेको हुन्छ । जवकी दुःखका आँशुमा दुःख दिने मानिस वा वस्तुप्रति त्यो भाव पाउन सकिदैन । ठिक विपरित भाव आइरहेका हुन्छन् । 

यहि कारण भन्न मन लाग्छ, प्रेममा बगेको आँशु संसारको सुन्दरतम तरल पदार्थ हो । 


प्रेमको बार्हाै नियम...
जति बाँध्न खोज्यो उति खुस्कन्छ, जति खुकुलो छाड्यो उति कसिन्छ 
इसापूर्व छेठौं शताब्दीका चिनिया विचारक एवं ताओ धर्मका संस्थापक लाउत्सेले यो नियम प्रतिपादन गरेका हुन् । उनका अनुसार जसलाई जति बढि प्रेम गरिन्छ, उसलाई उति नै बढि स्वतन्त्र रहन दिनुपर्छ । यदि राज्य जनतालाई प्रेम गर्छ भने प्रहरी प्रशासन र अदालत राख्नै हुँदैन । यदि कुनै स्त्री आफ्नो श्रीमान्लाई प्रेम गर्छे भने उसलाई आफ्नो वरपर बस्नु पर्छ भन्ने आग्रह पाल्नै हुँदैन । 

प्रेममा जति स्तन्त्रता भयो, त्यो प्रेम त्यति नै बढि खुल्न थाल्छ र त्यसभित्रको प्रेम प्रकट हुन थाल्छ । जति बाँध्न खोज्यो त्यसले पर हुँने अवस्था ल्याउन थाल्छ । आजभोलि यो नियम अझै बढि मुखर भएर आएको छ । श्रीमानश्रीमतीलाई आफ्नो विचार र परिवेशमा बाँधेर राख्ने प्रयास गर्दा दिनहुँ पारपाचुकेका घटना हुन थालेका छन् । 


प्रेमको तेर्हाै‌‌‌‌ नियम 
जति गहिरो प्रेम गर्नु छ, त्यति नै गहिरो मौन हुनु छ । 
प्रेमको यो नियमले भन्छ, खासमा प्रेम गर्ने मानिसले आफ्नो प्रेमको बारेमा बताइरहनु पर्ने आवश्यकता ठान्दैन र आफ्नो प्रेम जताइ रहदैन पनि । अनुसन्धानले पनि जुन विषयमा जति ध्यान बढ्दै जान्छ, उ गम्भीर बन्दै जान्छ र आँखाको भावमै धेरै कुरा व्यक्त भैरहन्छ । समय वित्दै जाँदा यस्तो समय पनि  आउँछ, उसको चाल, ढाल र दिनचर्या त्यही कुरामा परिवर्तन हुन्छ, जसलाई ऊ माया गर्छ । 

संसारमा जो व्यक्ति जुन कुरामा सफल छन् । वाहिरबाट हेर्दा उसलाई सफल मान्न सकिएला । तर गहिरिएर हेर्दा त्यो व्यक्तिमा एकप्रकारको पागलपन देख्न सकिन्छ । र, यो पागलपनको अवस्थामा नपुगी कोही पनि व्यक्ति मौन प्रेमको अवस्थामा पुग्न सक्तैन । 


प्रेमको चौधौं नियम 
जसले जित्ने प्रयासमा खेल्छ र विजयी हुन्छ, उसलाई खेलाडी भनिन्छ
जसले हार्ने प्रयासमा खेल्छ र पनि विजयी हुन्छ, उसलाई प्रेमी भनिन्छ 
द्वापर युगमा कृष्णले आफूले माया गर्ने व्यक्तिहरुमा बारम्बार यो सुत्र प्रयोग गरेका थिए । महाभारत युद्धमा कृष्णले चाहेका भए आफ्ना सबै सेना पाण्डवका पक्षमा लगाएर आफू पनि सशस्त्र युद्धमा सहभागी हुन सक्थे । तर कृष्णले आफूसँग भएका सेना कौरवलाई दिए र आफू निहत्था अर्जुनको सारथी हुन पुगे । यसले कौरव पक्षलाई पनि आफ्नो प्रेम दर्शाए र अर्जुनको सारथी भएर उनलाई दीब्य ज्ञान दिन पाए । 

हिन्दी चलचित्र बाजिगरमा नायक भन्छ, ‘जसले हारेर पनि जित्छ, उसलाई बाजिगर भनिन्छ ।खासमा बाजिगरको नायक आफूले मनपराएकी नायिकाको बुवासँग एउटा खेलमा प्रतिस्पर्धा गरिरहेको थियो । उसले खेल जितेको भए आफ्नी प्रेमिकाको पिताजीलाई मात्र हराउन सक्थ्यो । तर जानी जानी खेल हारेर उसले पीता र प्रेमीका दुबैको मन जित्यो । 


प्रेमको पन्ध्रौं नियम
मान्छे सबैसँग प्रेमको आशा राख्छ, प्रेम नपाएकोमा दुःखेसो गर्दै हिड्छ । तर आफू जुन धर्तीमा हिडेको छ, जुन धर्तीमा बसेको छ, त्यहिँ प्रेमको भण्डार लुकेको थाहै पाउँदैन । 

यो नियम बुद्धले, जिससले र ओशोले दिएर गएका हुन् । यो एउटै नियम प्रेमको गरिमा बुझ्न काफी छ । यहि एउटा नियमको लामा ब्याख्या हुन सक्छ र भइरहेको छ ।

Monday, February 5, 2018

फेरि सुत्केरी र शिशुको मृत्यु

तुलाराम पाण्डे
कालिकोट — सान्नी त्रिवेणी गाउँपालिका ९ मुम्रामा सुत्केरी आमा र शिशु दुवैको मृत्यु भएको छ । नरहरिनाथ गाउँपालिकाको रूपसा पोइली घर भएकी १८ वर्षीया जौमा बुढा सहकारीको अत्यधिक रक्तश्रावका कारण मृत्यु भएको स्वास्थ्यकर्मीले जनाएका छन् ।
उनी मुम्रास्थित माइती घर आएको बेला प्रसूति व्यथा लागेर बिहीवार राति माइतीघरमै बच्चा जन्माउने क्रममा मृत्यु भएको जिल्ला स्वास्थ्य प्रमुख डा. कौशल अलीले बताए । उनका अनुसार बच्चाको मृत्यु भइसकेपछि अत्याधिक रक्तश्राव भएर शुक्रबार बिहान आमाको पनि मृत्यु भएको हो । मृतक सहकारी हस्ते बुढाकी छोरी हुन् । उनले यसअघि दुई पटक गर्भपतन गराइसकेको स्वास्थ्यकर्मीको भनाई छ । परिपक्व नहुँदै गर्भवती भएकाले ज्यान गएको स्थानीय अर्जुन बुढाले बताए । उनका अनुसार राति स्वास्थ्य चौकीमा कोहीनहुने भएकाले सुडेनीको सहयोगमा घरमै सुत्केरी गराइएको थियो ।
मुम्रामा नजिकै स्वास्थ्य संस्था भए पनि सुत्केरी गराउन नलगेकोले मृत्यु भएको गाउँपालिका अध्यक्ष डम्बरबहादुर शाही डीबीले बताए । ‘माइती घरमै सुत्केरी व्यथा लागेछ ।’ गाउपालिका अध्यक्ष शाहीले
भने ‘स्वास्थ्य संस्था नलगेर घरमै सुत्केरी गराउँदादु:खद् घटना भयो ।’ उनले शोक विज्ञप्ती प्रकाशित
गर्दै गाउँपालिकाका सबै नागरिकलाई अनिवार्यरूपमा स्वास्थ्य संस्थामा प्रसूति गराउन लैजान अपिल गरेका छन् ।
कालीकोटमा गत बैशाख यता ६ जना महिलाले बच्चा जन्माउन नसकेर मृत्युवरण गरिसकेका छन् । यसैबीच, कालीकोटको रास्कोट नगरपालिकाले आरसीपी बजारमा आयोजना गरेको पूर्ण खोपयुक्त उन्मुख नगरपालिका घोषणा कार्यक्रममा सहभागी हुन गएका जिल्ला स्वास्थ्य प्रमुख डा. कौशल अलीलाई विप्लव नेतृत्वको नेकपाका कार्यकर्ताले मोसो दलेर दुव्र्यवहार गरेका छन् ।
आरसीपी बजारको एक होटलमा चिया खाइरहेको अवस्थामा विप्लवका ३ जना कार्यकर्ता गएर मोसो घसेर दुव्र्यवहार गरेको डा. अलीले बताए । ‘बिहान मान्मबाट गाडीमा आएर कार्यक्रममा सहभागी हुनुअघि होटलमा चिया खादै थिए,’ डा. अलीले भने ‘एक्कासि मोसो घसेर दुव्र्यवहार गरे ।’ उनलाई मोसो दलेपछि स्थानीयले मत्तचमा ल्याएर फूलमाला र अबिर लगाएर डा. अलीलाई पूर्ण खोप कार्यक्रमको प्रमुख अतिथि बनाएको स्थानीय दशरथ उपाध्यायले बताए ।
जिल्ला स्वास्थ्य प्रमुख डा. अली ‘भ्रष्ट र अयोग्य’ रहेकोले धेरै सुत्केरीले ज्यान गुमाउनुपरेको जनाउँदै आफ्नो पार्टीले मोसो दलेर कारबाही गरेको सेक्रेटरी मुनिलाल ऐडी रणदीपले प्रतिक्रिया दिए । उनले एक महिनाअघि सुत्केरी गराउने नाममा मान्मकी चन्दा शाहीको मृत्यु हुन पुगेको आरोप लगाउँदै सानातिना बिरामी आए पनि उपचार नगरेर रिफर गर्ने गरेकाले जनताको स्वास्थ्य अधिकारमाथि खेलवाड गरेकाले कारबाही गरिएको दाबी गरे ।

Saturday, February 3, 2018

पढ्नैपर्ने १११ नेपाली पुस्तक, कुनै छुटे कि ?

२० माघ, काठमाडौं । दैनिकजसो एउटा पुस्तक सार्वजनिक भएको खबर सामाजिक सञ्जालमा पढ्न पाइन्छ । प्रकाशनको गति यति धेरै भइसक्यो, ती सबैको खबर सार्वजनिक गर्न हरेक मिनेट अपडेट हुने अनलाइन पत्रिकाहरु पनि असमर्थ हुन थालेका छन् । यसबाट पुस्तक प्रकाशनको क्रम बढेको मात्र होइन, पठन संस्कृति पनि उकालो लागिरहेको अर्थ लगाउन सकिन्छ ।
बजारमा लेखकहरु सेलिब्रेटी हुँदै गएका छन् । र, लेखस्वले नै उनीहरुको गुजारा चल्न थालेको छ । केही समयअघि यो दिवास्वप्नजस्तो थियो ।
यति हुँदाहुँदै पनि नेपाली पुस्तकको गुणस्तर नपुगेको गुनासो बारम्बार आउने गरेको छ । नेपालमा नाम चलेका, चर्चित पुरस्कार पाइरहेका र वर्षका ‘बेस्टसेलर’ पुस्तकहरुलाई पनि खोट देखाउनु सामान्य चलन हुन थालेको छ ।
यस्ता आरोप पाठकहरुबाट कम स्वयं ‘लेखक वर्ग’ र ‘समीक्षक’हरुबाट बढी आएको देख्न सकिन्छ । पाठकहरुले सामाजिक सञ्चालमा रमाई-रमाई लेखक र कृतिहरुको प्रचार गरिरहँदा समीक्षकहरु भने ती पुस्तकका कमजोरी देखाउन उद्यत भइरहेका देखिन्छन् ।
आरोपको वषर्ा सामान्य पाठकहरुबाट भन्दा विश्वका चर्चित पुस्तक पढिसकेका, अंग्रेजी भाषामा दक्षता हासिल गरेका र सञ्चारमाध्यममा पहुँच भएका विद्वानबाट आउने गरेको छ । यसले नेपालीभाषी पाठकहरुमा कुन पुस्तक कुन उमेरमा पढ्ने, कुन पुस्तकलाई राम्रो भन्ने द्विविधा हुन थालेको छ । आफूलाई मन परेको पुस्तकको प्रचार गर्दा आफू कमजोर देखिने मनोविज्ञानले जरो गाड्न थालेको छ ।
पाठकहरुको यही द्विविधालाई अन्त्य गर्न अनलाइनखबरले तीनवटा प्रश्नावली तयार पारेर नाम चलेका लेखक, कवि, पत्रकार, समीक्षक र पढन्तेका रुपमा चिनिएका केही पाठकसँग उहाँहरुलाई मन परेका नेपाली पुस्तकको नाम टिपाइदिन आग्रह गरेका थियो ।
उहाँहरुबाट टिपिएका नामलाई विश्लेषणात्मक विधिबाट नेपाली पाठकले पढ्नैपर्ने १११ वटा पुस्तकको नाम यहाँ सार्वजनिक गरेका छौं ।
यो सर्वेक्षणको नतिजालाई हामीले अन्तिम मानेका होइनौं । सयौं वर्षको नेपाली साहित्यको इतिहासमा लाखौं पुस्तक लेखिएका छन् । यो भीडमा १११ वटा मात्रै उत्कृष्ट पुस्तक छन् भन्ने आशय कदापि होइन ।
यीभन्दा राम्रा पुस्तकको नाम छुटेको हुन सक्छ । ती पुस्तकको नाम कारणसहित प्रतिक्रिया कोलममा थप्न लेखक-पाठक स्वतन्त्र हुनुहुन्छ ।
यो सर्वेक्षणमा हामीले पुस्तकलाई १० भागमा विभाजन गरेर हरेक क्षेत्रका ११ वटा उत्कृष्ट पुस्तक निकाल्ने प्रयास गरेका छौं ।
१) नेपाल बुझ्नका लागि पढ्नैपर्ने पुस्तकहरु
नेपाली इतिहास, समाज र परम्परासम्बन्धी धेरै पुस्तक राम्रोसँग लेखिएका छैनन् । जति लेखिए, विदेशी भाषामा र विदेशी लेखकले आफ्नै आँखाबाट लेखे ।
यहीअनुसार सामान्य प्रशासनिक नीतिदेखि देशको राजनीतिक परिवर्तनको आधार पनि विदेशी विज्ञ र उनीहरुको स्वार्थका आधारमा हुने गरेको आरोप लाग्ने गरेको छ ।
नेपालको राजनीति, सामाजिक र सांस्कृतिक अवस्था बुझाउन सक्ने धेरै पुस्तक लेखिएको रहेनछ भन्ने कुरा पुस्तकका लागि गरिएको सर्वेको नतिजाबाट देखिन्छ ।
यद्यपि, नेपालीमा त्यस्ता पुस्तक लेखिएकै छैनन् भन्नेचाहीँ होइन । विज्ञहरुले गरेको सिफारिसका आधारमा नेपाली भाषामा नेपाल बुझ्न पढ्नैपर्ने ११ वटा पुस्तकको नाम हामीले संकलन गरेका छौं ।
नेपाल बुझ्न यति कुरा पर्याप्त छ भन्ने होइन । तर, आजका पुस्ताले यी पुस्तक पढ्ने हो भने नेपालको एउटा सानो झलक राम्रोसँग पाउन सक्नेछन् भन्ने हाम्रो विश्वास छ ।
१) त्यस बखतको नेपाल- सरदार भीमबहादुर पाण्डे
२) यिनलाई मैलेजस्तो देखें (भीमसेन थापा)- बाबुराम आचार्य
३) अब त्यस्तो कहिल्यै नहोस्- बाबुराम आचार्य
४) जंगबहादुरको बेलायत यात्रा
५) जनरल भीमसेन थापा- चित्तरञ्जन नेपाली
६) सबै जातको फूलबारी- डोरबहादुर बिष्ट
७) हाम्रो समाज एक अध्ययन- जनकलाल शर्मा
८) असहमति- सौरभ
९) मैले देखेको नेपाल- हर्क गुरुङ
१०) राजा, राष्ट्रियता र राजनीति- गणेशराज शर्मा
११) बदलिँदो नेपाली समाज- चैतन्य मिश्र
आत्मकथा
विश्वमा हरेक प्रसिद्ध व्यक्तिले आत्मकथा लेख्ने प्रयास गरेका छन् । कलिलैमा चर्चित भएका जस्टिन बिबरले २१ वर्षमै आत्मकथा प्रकाशित गरेर यो विधामा पाको उमेर नै हुनुपर्ने मानक भत्काएका छन् । नेपालमा भने आत्मकथा लेख्ने चलन विस्तारै प्रचलनमा आउन थालेको छ ।
लेखिनुपर्ने धेरै राम्रा आत्मकथा संकोच र भोलिको पुस्ताले के भन्ला भनेर लेखिएनन् । अहिले त्यो सोच क्रमशः भत्किन थालेको छ । यद्यपि, यो पर्याप्त छैन ।
चर्चित लेखकको नाम हुनासाथ राम्रो आत्मकथा मान्न नसकिने सर्वेक्षणमा देखिएको छ । कतिपय सामान्य व्यक्तिका आत्मकथालाई समालोचक एवं पाठकहरुले उत्कृष्ट ठानेर सिफारिस गरेका छन् भने कतिपय चर्चित व्यक्तिका आत्मकथा सिफारिसमा परेका छैनन् ।
लेखकीय दृष्टिले राम्रो मानिएका ११ आत्मकथा 
१) ओलम्पियन- सुरेन्द्र हमाल
२) विनोद चौधरी- विनोद चौधरी
३) आत्मालाप- जगदीश घिमिरे
४) जीवन महाभियान- मदनमणि दिक्षित
५) मेरा कथाका पानाहरु- गणेशमान सिंह
६) आफ्नो कथा- विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला
७) चिना हराएको मान्छे- हरिवंश आचार्य
८) महको म- मदनकृष्ण श्रेष्ठ
९) रुक्मांगत कटुवालको आत्मकथा- रुक्मांगत कटुवाल
१०) जीवन काँडा कि फूल- झमक घिमिरे
११) रोमाञ्चित जीवन- लोकराज बराल
किशोर पुस्तालाई आकर्षित गर्ने पुस्तकहरु
आजको पुस्तालाई सामाजिक सञ्जाल र युट्युब जेनेरेसन मानिन्छ । यो पुस्तालाई अत्यन्तै हतार छ र सबै कुरा रेडिमेट चाहन्छ । उनीहरु नेपाली पुस्तक पढ्नुभन्दा संसारभरका विषय एकै क्षणमा थाहा पाउन आतुर छन् । यही कारण हो, पाठ्यपुस्तकबाहेकका अन्य पुस्तक पढाउन निकै कसरत गर्नुपर्छ ।
यद्यपि, आजभोलि किशोर र युवापुस्तालाई केन्द्रमा राखेर धमाधम पुस्तक प्रकाशन हुन थालेका छन् । यीमध्ये आफ्ना सन्तानलाई कुन पुस्तक पढ्न दिने भन्ने अभिभावकमा दुविधामा देखिन्छ ।
समीक्षकहरुले युवा पुस्ताका लागि आकर्षक विषयवस्तु, सरल भाषा र अलिकति भए पनि सन्देश लुकेका पुस्तक किशोरहरुले पढ्नुपर्ने बताउँदै त्यस किसिमका पुस्तकलाई सिफारिस गरेका छन् ।
 युवा पुस्ताले पढ्ने पुस्तकहरुः
१) समर लभ- सुविन भट्टराई
२) सिस्टर कल्पना- युधिर थापा
३) जुकरबर्ग क्याफे- अश्विनी कोइराला
४) पर्पला- मिलन संग्रौला
५) बैंसको मान्छे- पारिजात
६) सर्पदंश- तारिणीप्रसाद कोइराला
७) करोडौं कस्तुरी- अमर न्यौपाने
८) पाठशाला- तीर्थ गुरुङ
१०) कान्तिपुर गाथा- किशोर नेपाल
११) फ्लासब्याकमा जिन्दगी- लक्ष्मी उप्रेती
महिलाहरुले पढ्नैपर्ने पुस्तक
साहित्यमा महिला वा पुरुषले पढ्नुपर्ने पुस्तकका रुपमा विभाजन गर्ने चलन छैन । यद्यपि, साहित्यमा खासै रुचि नभएका महिलाहरु नयाँ स्वादका पुस्तक पढ्न रुचाउँछन् भन्ने न्युयोर्क टाइम्सले बर्सेनि सार्वजनिक गर्ने सूचीबाट थाहा हुन्छ ।
यस्ता सूचीमा साहित्यभन्दा ‘चिकेन सुप फर सोल’जस्ता पुस्तक लाखौं प्रति बिक्री भएको देखिएको थियो । यही आधारमा साहित्यमा रुचि हुने र नहुने दुवै खालका महिलाका लागि विज्ञहरुले निम्न ११ वटा पुस्तक सिफारिस गरेका छन् ।
१) फूलको आँखामा- आनी छोइङ डोल्मा
२) लेखककी स्वास्नी- प्रगति राई
३) सेतो धरती- अमर न्यौपाने
४) तुइन- सुरेश प्राञ्जली
५) राधा- कृष्ण धरावासी
६) क्यासल रककी अप्सरा- सुन्दर जोशी
७) उनी- अश्विनी कोइराला
८) गौरी- माधव घिमिरे
९) स्वअस्तित्वको खोज- अर्चना थापा
१०) रुपान्तरणमा महिला- अस्मिता प्रकाशन गृह
११) मेरा जीवनका पाना- गौरा प्रसाईं
पढ्नैपर्ने साहित्यिक कृतिहरु
यो शीर्षकअन्तर्गत् हामीले नेपालका चर्चित साहित्यकारसँग पढ्नैपर्ने साहित्यिक कृतिको नाम सिफारिस गर्न आग्रह गरेका थियौं । हाम्रो आग्रहमा नेपालमा विश्वस्तरका कुन-कुन कृतिहरु छन् भन्ने प्रश्न पनि समावेश थियो ।
खगेन्द्र संग्रौला, अमर न्यौपाने, बुद्धिसागर, अविनास श्रेष्ठ, विप्लव ढकाल, राम लोहनीजस्ता चर्चित साहित्यकार एवं समीक्षकहरुलाई हामीले आफ्ना पाठकलाई पढ्नैपर्ने पुस्तकको नाम लिइदिन आग्रह गरेका थियौं । यस्ता २० जना लेखक-समीक्षक एवं केही पाठकबाट प्राप्त पुस्तकका आधारमा थप कृतिहरुको नाम यसरी सिफारिस भएर आएका छन् ।
पढ्नैपर्ने २१ उपन्यास
१) अनुराधा- विजय मल्ल
२) मुलुक बाहिर- लैनसिंह वाङ्देल
३) नयाँ क्षितिजको खोज- असित राई
४) शिरिषको फूल- पारिजात
५) घामका पाइलाहरु- धच गोतामे
६) माधवी- मदनमणि दीक्षित
७) अलिखित- डा. ध्रुवचन्द्र गौतम
८) आज रमिता छ- इन्द्रबहादुर राई
९) चपाइएका अनुहारहरु- दौलतविक्रम बिष्ट
१०) अविरल बग्दछ इन्द्रावती- रमेश विकल
११) कारागार- वानिरा गिरी
१२) द्वन्द्वको अवसान- राजेश्वर देवकोटा
१३) नरेन्द्र दाइ- विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला
१४) पर्खालभित्र र बाहिर- पारिजात
१५) कट्टेल सरको चोटपटक- ध्रुवचन्द्र गौतम
१६) प्रेतकल्प- नारायण ढकाल
१७) उलार- नयनराज पाण्डे
१८) कर्नाली ब्लुज- बुद्धिसागर
१९) मिस्टिका- कुमार नगरकोटी
२०) पागल बस्ती- सरुभक्त
२१) पल्पसा क्याफे- नारायण वाग्ले
पढ्नैपर्ने ११ कवितात्मक कृति
१) आमाको सपना- गोपालप्रसाद रिमाल
२) तरुण तपसी- लेखनाथ पौडेल
३) घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे- भूपि शेरचन
४) आगोनेर उभिएको मान्छे- विमल निभा
५) हतारमा यात्रा- श्यामल
६) बिसे नगर्चीको बयान- श्रवण मुकारुङ
७) बीसौं शताब्दीको गीत- वासु शशी
८) किन्नर-किन्नरी- माधव घिमिरे
९) अतिरिक्त अभिलेख- दिनेश अधिकारी
१०) भोलि बास्ने बिहान- कृष्णभूषण बल
११) ल्याम्पपोस्टबाट खसेको जून- मनु मञ्जिल
पढ्नैपर्ने ११ कथासंग्रह
१) नयाँ सडकको गीत- रमेश विकल
२) इतर जिल्लावासी- राजव
३) छापामारकी छोरी- महेशविक्रम शाह
४) मोक्षान्त फिभर काठमाडौं- कुमार नगरकोटी
५) श्वेत भैरवी- विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला
६) थोत्रो छाता- नव सिलवाल
७) ऐना- रामलाल अधिकारी
८) शुक्रराज शास्त्रीको चश्मा- राजेन्द्र पराजुली
९) लाटो पहाड- उपेन्द्र सुब्बा
१०) कथैकथा- गोविन्दबहादुर मल्ल ‘गोठाले’
११) इन्द्रबहादुर राईका कथाहरु
पढ्नैपर्ने पाँच नाटक
१) अन्धवेग- बालकृष्ण सम
२) मसान- गोपालप्रसाद रिमाल
३) निमावीय- सरुभक्त
४) बैकुण्ठ एक्सप्रेस- मोहनराज शर्मा
५) कोही किन बर्बाद होस्- विजय मल्ल
पढ्नैपढ्ने पाँच संस्मरणात्मक कृति
१) उत्तरोत्तर- धच गोतामे
२) धुपि, सल्ला र लालीगुराँसहरुको फेदमा- पारिजात
३) आफ्नै आँखाको लयमा- खगेन्द्र संग्रौला
४) सोच- कर्ण शाक्य
५) यार- नयनराज पाण्डे
पढ्नैपर्ने ११ अनुदित कृति
१) योगीको आत्मकथा
२) गौतम बुद्धको उपदेश र जीव्ानी
३) माइक्रोसफ्टदेखि बाहुनडाँडासम्म
४) ली क्वान यु
५) लज्जा
६) वारेन बफेट
७) दी सेक्रेट
८) ओशोको स्वणिर्म बाल्यकाल
९) नेलकटर
१०) कल्याणी धर्ती
११) मलाला
विदेशीले नेपालका विषयमा लेखेका तीन चर्चित पुस्तक
१) जनता जागेका बेला- कियोको ओगुरा (जापानी)
२) त्यो नेपाल- फ्रान्सेली अनुभव (संकलक दधिराज सापकोटा)
३) नेपाल- सिल्वा लेभी
savar अनलाइनखबर

Featured Post

होली !

मिति २०७२ चैत ९ गते सिमकोट  आज सबले मनाए रे, रङ्गे पर्व होली तिमले पनि बिर्सीएछेउ, सम्बन्धको झोली लडो बढ्यो देउता छोड्यो, उखान गर्थे ...