Friday, September 14, 2018

सात बजेपछि मान्छे छिर्न नदिने अनौठो तिल गाउँ

‘साँझका पाउना देउता सरी’ मान्ने हाम्रो नेपाली समाजमा साँझ सात बजेपनि नयाँ पाउनालाई घरमा प्रवेश गर्न प्रतिबन्ध गर्ने गाउँ भन्ने सुन्दै पनि तपाईलाई अचम्म लाग्नसक्छ । तर अचम्म नमान्नुहोस् । यस्तो गाउँ हाम्रै देशमा छ ।

गाउँमा भोगेको वास्तविकतालाई अनुच्छेदमा लिपिबद्ध गर्दै गर्दा प्रत्यक्ष अनुभवीका नाताले आफैलाई त पत्यार लाग्न गाह्रो लागेको छ भने तपाईलाई विश्वाश नलाग्नु स्वभाविक पनि हो । तर कर्णाली प्रदेशको उच्च हिमाली जिल्ला हुम्लाको उत्तरी क्षेत्रमा रहेको नाम्खा गाउँपालिका अन्तरगतको तिल गाउँ त्यसको ज्वलन्त उदारहण हो ।

तिलगाउँ सबै लामा समुदायको वस्ती भएको गाउँ हो । उत्तर तिरको छिमेकी मुलुक चिनको स्वशासित क्षेत्र तिब्बतसँग जोडिएको यो गाउँमा साँझ सात पछि जो जस्ता पाहुना गएपनि घरमा छिर्न बन्देज छ । यस्तो अनौठो प्रचलन आप्mनै जन्म र कर्मथलो भएको हुम्ला जिल्लामै भएपनि नभोगेको र कतै पढ्न पनि नपाएकोले खासै प्रकाशमा आएको थिएन ।

तर सञ्चारकर्मीका रुपमा नाम्खा गाउँपालिकाले गएको भदौं १९ र २० गते आयोजना गरेको लिमी महोत्सवमा सहभागि हुन हिल्साबाट पैदल हुदैं पर्यटन महोत्सव स्थलतर्फ जाने क्रममा प्रत्यक्ष भोग्दा मात्रै यो अनौठोपन थाहा भयो । तिल गाउँमा त साँच्चीकै साँझ सात बजेपछि नयाँ मान्छेका लागि वास त के घरमा प्रवेश निषेध नै रहेछ ।

लिमी महोत्सवमा सहभागि हुने र आफु नगएको ठाउँ लिमी भ्रमण गर्ने अवसर एक रिर्पोटरका लागि कम्ती उत्साहको विषय होइन् । त्यसबाट हामी अछुत रहने झन कुरै भएन । थोरै जाडो, धेरै उत्साहले सदरमुकाम सिमकोटबाट हेलिकप्टरको यात्रा तय गरेका हामी अपरान्हको एक बजे लिमीको बाटो समात्यौं । हिल्सा देखि करिब २ घण्टाको यात्रा पश्चात टोपी खस्ने ४ हजार ८२ मिटरको खम्बा जस्तै आकार भएकोले कावाला (कावा भनेको खम्बा र ला लेक) नामाकरण गरिएको मुत्छे लेक काटेपछि तीन बजे टुप्पोमा पुगियो । जब यात्रा टुप्पोमा पुग्यो हामीमा उत्साह र चिसो सँगै थकान पनि थपियो ।

मुत्छेको लेकबाट घरी हिड्ने त घरी थकाई मार्दै हामी तिलको यात्रामा लम्कीयौ । हुम्लाको रैथाने भनिएपनि लामो पैदाल यात्राबाट केही समय टाढा भएको नाताले थकान र जोडोले हामीमाथि निकै हस्तक्षेकारी रुपमा डेरा जमाउँदै गएको थियो ।

जब हाम्रा कदम माने प्यामे गुम्बा छेउछाउ पुगे तब सयौको संख्यामा जंगली नावर आप्mना नावालक सहित परेड खेलेको आप्mनै आँखाले अवलोकन गर्ने मौका हाम्रा लागी निकै उत्साह र एतिहाँसिक बन्यो । आफूभन्दा चेतना, उमेर देखि सबै हिसाबले कान्छा नावरका पाठापाठीको परेडले मनमनै हामीलाई निकै डहामात्रै भएन बाँकी बाटो नाप्ने थप हौसला समेत पैदा भयो ।
मन्द भोक, दम्दार थकान अनी सँगै मौलाएको जाडोका बिच सबैले काँधमा बोकेका क्यामरामा पाटन र खोलामा परेड खेल्दै गरेका कान्छा नावरका तस्बीर र दृश्य कैद गर्न खर्च भएका ६० मनेट त सानो छँदा वावाले पसलबाट किनेर दिएका ५ वटा चक्लेट भन्दापनि कम भएको महशुस भयो ।
बाटोका निकै अपरिचित हामी सबैका लागि बाटो र समयलाई सँगसँगै लिनुको बाध्यताका बिच कदम अघि बढाउनुको विकल्प थिएन ।
अनिदो भएको रातको निद्रामा देखेको सपनीको दृश्य झै लाग्ने वातावरण, वरिपरि फुलेका फुल र विजनावरको दृश्यले मोहति हामी आप्mना आँखालाई बाटो बाहिर कुदाउँदै अघि लाग्यौ । लगातारको साढे ४ घण्टाको पैदल यात्रापछि हामी तिल गाउँको आसपास पुग्यौ । दिनभरको थकानसँगैको जाडोले लखतरान परेका हामी गाउँमा पुगेपछि न्यानो वास र तातो गाँस पाउने आशले रमाउदै थप बाटो काट्न उत्साहित भयौं ।

हामी जब तिल गाउँ भएर बग्ने तिल गाण (खोला) देखिने चौर पुग्यौ तब तिलगाउँमा बलेको आगोको गन्ध आयो । रातीको ८ बजेको अँध्यारोमा मोबाइलको लाइट बालेर गएका हामी गाउँको न्यानो घरमा बस्दा दिनभरको थकान बिसाउने आशलाई तिल गाउँको घरभित्र बलेको बत्तीले थप हिड्ने हौसला पैदा गरायो ।

जब रातको सवा आठ बज्यो तब हामी तिल गाउँको गेट चुम्यौ । लाग्थ्यो तिल गाउँको छेवैमा लगाएको गेटले हामीलाई अबिर फलमाला र तातो नाक्ताङ्ग (भोटे चिया) ले पर्खेको छ । मैले थाहा पाएसम्म लामा समुदायले आप्mनो गाउँमा प्रवेश गर्ने विन्दुमा गुम्बा जस्तै कलात्मक गेट बनाउने प्रचलने हुम्लाका लामाहरुको परम्परागत सँस्कार हो ।

गाउँको छेउमै लगाएको गुम्बा शैलीको स्वागत गेट प्रवेश गरेर हामी गाउँको सबैभन्दा छेउको घर पुग्यौं । छेउको घर भित्र अञ्दाजी ६५ वर्षे बुढी आमा देखेपछि उहाँसँग बोल्न हामीले सँगैका नेपाल पत्रकार महासंघका हुम्ला अध्यक्ष अर्जुन बोहरालाई अघि साह्रयौ । लामा भाषामा अली जानकार भएका बोहराले ति बुढी आमालाई अजी (दिदी).... ! आँ..ओ.. (आमा) ! भनेर कराए । बोहराको आवाज सुनेपछि ति बुढी आमाले छिनभरमै हामी पट्टी भएको भ्mयाल खोल्नु भयो । एकछिन हामीलाई हेर्नु भयो तर बिडम्बना कुनै शब्द नबोलेरै भ्mवाप्प भ्mयालै बन्द गर्नुभयो । अनी हाम्रो न्यानो घरमा वासबस्ने बलियो आश छिन भरमै ‘पहिलो गाँसमै ढुङ्गामा’ परिणत भयो ।

पहिलो घरमै वास्ता नपाएका हामीले एकआपसमा मुखामुख गर्यौ । तर वासको खोजी गर्ने हाम्रो क्रम भने जारी रह्यो ।

झण्डै ६० घर भएको तिल गाउँलाई राती साढे आठ बजेको समयमा पनि वास माग्ने निहुँमा हामीले छिचोल्न छोडेनौं । जुन घरमा बत्ती बलेको प्रकाश र मान्छे बोलेको आवाज आउँछ त्यही घरको दैलोमा गएर चर्को श्वरमा अजी (दिदी) ! आँ..ओ.. (आमा) ! आया.. (वुवा) ... ! आजु..... (दाई) ! भनेर सबै जनाले पालैपालो करायौ ।

हामीले आप्mनो वासस्थानका लागि लिमीका लामा जातीले स्दरमुकाम सिमकोटका वासिन्दालाई संबोधन गर्ने टाम्सो (सिमकोटी), टेवा (ठेहेवासी) जस्ता अनेक शब्दको उच्चारहण समेत गर्यौ । तर हामी कराएको आवाज सुन्ने बित्तिकै सबै घरमा झ्याल ढोका खोलेर छिनभरमै बन्द भए । हामीलाई वास दिने त कुरै छोडौ, घरभित्रको बलेको सोलारले हाम्रै कारण आफ्नो शक्ती प्रदर्शन गर्नबाट बञ्चित हुनु पर्यो ।

हामीले लगातार गाउँका ६ घरका ढोका ढकढक्यायौ । परिणाम, सबै घरमा ढोका खोल्नु भन्दा उल्टै सोलारबाट जन्म भएको उज्यालोको घाँटी निमोठियो । घरका ढोका चिहाउँदा चिहाउँदै थाकेका हामीलाई रातीको १० बजाउन बाध्य भयौ । रातको समयलाई आप्mनो उर्भर भूमिका रुपमा प्रयोग गर्दै गएको तिल गाउँको जाडो निकै लक्का जवान भयो ।

कहरिलो रात 
दिनभरको थकान, भोकमाथि जाडोको जवानीले ग्रसित हामी घरका ढोका चिहाउने कामबाट आजित भयौ । रातको १० बजे आफूले स्वप्न लड्डुका रुपमा दिनभर स्वपान गरेको घर भित्र बस्ने आशलाई तिलाञ्जली दिदैं हामी गाउँको बिचमा भएको एक घरको घाँस राख्ने र तरकारी सुकाउने स्थललाई आप्mनो वासस्थानका रुपमा लिन बाध्य भयौ ।

जिल्लाका नाम चलेका पत्रकार भनिने हामीले रिर्पोटिङ्गका क्रममा न कुनै ठाउँमा वास नपाएर बाहिर बस्नु परेको थियो । नत खाना नपाएर भोकै सुत्नु परेको अनुभव गर्नु परेको थियो । तर अपरचित गाउँमा आफूत ठुलै नाम चलेका हौ भन्ने अहंकारीता पलाएका हामी बबुरा रिर्पोटरका लागि यो निकै नौलो र अनौठो अनुभव थियो ।

कुनै विकल्प नभएपछि तरकारी सुकाएको प्लाष्टिकको पाललाई बिछ्यौनाका रुपमा प्रयोग गरेर आधा घण्टा समय बितायौ । तिलखोलाको शुसाहट सङ्गितमा हाम्रो ज्यानलाई रङ्गमञ्चका रुपमा प्रयोग गर्दै जब तिलको जाडो बहुतै सक्रिय भयो । तब कारोबारमा काम गर्ने साथी रेशमको पेटमा मुशा दौडिन थालेछन् । सिमकोट देखि बोकेका १० वटा रोटीलाई हामीले हिल्सा देखि तिल पुगुञ्जेलसम्म पेटमा हुलि सकेका थियौ । खाने कुराको नाममा हामीसँग थियो त केवल छाउचाउ र बिस्कुट मात्र । भोगलागे टन्न रोटी र भात खाएको हाम्रो भाते बानीमा लागेको भोगलाई चाउचाउ र बिष्कुटले त टसकोमस गर्न सकेन ।

पेटमा लागेको भोक, हातको घडिका सुई र तिल खोलाबाट चलेको हावाबाट जन्मीएको जाडोमा को प्रथम हुने भनेर निकै ठूलो प्रतिष्पर्धा थियो । घडिको सुईले १२ को रेखामा के मात्रै छुन पुगेको थियो । चिसोले सबैलाई उछिन्यो । शुरुमा सामान्य तवरले पालमा पल्टेका हामीलाई छिनभरमै आयल कायल बनायो । जाडोले निकै सताएपछि झोलामा बोकेका सबै कपडा शरिरमा थोपर्दा समेत जाडो दुईको एक भएन ।

जुन वेला सिमकोट छोड्दै गर्दा बोकेको सिलिपिङ्ग ब्यागको झल्झल्ती याद मात्रै आएन कुनै ठाउँको रिर्पोटिङ्गमा जाँदा जो कसैले पनि एकसरो सबै कपडा बोक्नु पर्छ भन्ने अनुभव जीवन भरलाई गरायो ।

रातको साढे १२ बजे चिसो झन जोडतोडका साथ शरिरमा आक्रमण गर्दै थियो । तर हामी सबैले मुख खोल्न लाज मानेर जाडो नभए झै गरेका थियौं । त्यही वेला मित्र रेशमराज रोकायाले अब त अतिभयो भनेर उठे पछि गोरखा पत्र दैनिकका राजन रावतले सहनै नसकेर चिसो छिचोल्दै खित्का छोडे । चिसोले दाह्रा किड्केर भएपनि एक छिन हाँस्यौ ।

भेक र चिसो खप्नेमा अली कमजोर देखिएका रेशमले हिल्साबाट ल्याएको सलाई कोर्न छेउछाउका घरबाट दाउरा चोर्न भ्याय । १८ वटा काँटी खर्चिएर बल्ल आगो बाल्न सफल रेशमले बोलाएपछि साढे १ बजे हामी र आगो बिच भेट भयो । तिन वर्ष घरको चुल्होमा आगोले हात पोलेपछि नजहिले पनि आगो र धुँवादेखि तर्सिने मेरा लागि रातीको त्यो आगो आमाको दुध भन्दा अमृत लाग्यो ।

आगोको रापले एक छेउ तात्ने फेरी अर्को छेउ फ्रीजमा राखेजस्तै हुन थालेपछि फेरीफर्काई गरेर आगो ताप्दा चिसो र निदको फेरी प्रतिष्पर्धा भएछ । संभवत चिसोमाथि निदको बिजय भएछ क्यारे साढे २ पछि अगेनोको वरिपरी सेलरोड झै पल्टीएका हामी निदाए छों ।

बालेको आगो निभेर राप समेत सकिएपछि पुन बिजय यात्रामा चिसोले उछिनेपछि बिहानको ४ बजे हामी फेरी दाह्रा कड्कीदैं ब्यूझियौ । फेरी आगो जगाएर चिसो हटाउने धाउन्यामा लाग्दा लाग्दै बिहानको साढे ६ भयो । ६ बजे पुरै उल्यालो भैसकेको थियो । तिल खोलको पानीको आवाजमा डाँफे अन्य चराचुरुङ्गीका आवाजले राज गर्दै थिए । हामी बिहानको जाडोमा डाँफे र अन्य जीव जनावरा कराएको आवाजको मलम लगाउँदै थियौ । त्यसै बखत हामीले ओत लिएको घरकी घरबेटीले ढोका खोल्नु भयो ।
२ छोरा २ छोरीकी आमा ५० वर्षिय निमा तामाङ्गले घर बाहिर निस्कीए पछि हामीलाई देखेपछि आश्चार्य मान्दै जिब्रो टोक्नु भयो । लामो समय काठमाडौंको सेतोगुम्बामा भएको आप्mनै घरमा बस्ने तामाङ्गले हामीलाई बाहिर प्लाष्टीकको पालमा रात बिताएको थाहापाएपछि निकै प्रयश्चित गरिन ।

तामाङ्गको त्यस्तो प्रायश्चितले हामीलाई अघिल्लो रात ढोका नखोलेको घटनालाई ओझेल पार्यो । हामीले कराएको कसैले थाहा पाएन छन् के रे भने सामान्य अड्कल काड्दै न्यानो घरभित्र छिर्न पाएपछि मख्ख भयौ ।

घरमा छिरेको झण्डै आधा घण्टासम्म तामाङ्गले नाम्ताङ्ग र सातु दिएर हाम्रो रातभरको जाडो हटाउने उपाय निकालिन । रातको जाडो र अघिल्लो दिनदेखिको भोगले सिथिल बनेका हामीले जब शरिरमा केही राहात महशुश गरेपछि मात्रै थाहा पायौ । तिलमा साँझ सात पछि जस्तो मान्छे आएपछि ढोका नखोल्ने चलन रहेछ ।

उनले अमिलो मन गर्दै हामीलाई भनिन के गर्नु सर ! गाउँले बनाएको नियम हो यस्तै छ । गाउँका सबैले नियम पालनना गर्नु पर्छ । वर्षाको समयमा सबै पुरुष ताक्लोकोटमा हुने भएकाले घरमा बुढाबुढी र महिला मात्रै भएपछि आप्mनो आत्म र घरको धनमालको सुरक्षाका लागि परम्परागत रुपमा गाउँलले बनाएको नियमका कारण तिल गाउँका स्थानीयले सामुहिक नियम नै बनाएर साँझ ७ बजे पछि जस्तो मान्छे भएपनि ढोका नखोल्ने नियम बनाएको तामाङ्गले खुलासा गरिन । अनी हामी सबैले एकै श्वरमा भन्यौ “नियम थाहा नपाए हामीले त कहरपुर्ण रात बितायौ अब कसैले यस्तो अवस्था रात बिताउन नपरोस् । ”

Tuesday, June 5, 2018

योग्य मन्त्री पदको सूचना !

सूचना ! सूचना ! ! सूचना ! ! !
मन्त्री पदपूर्तिका लागि जरुरी सूचना
संघियताले देश छिन्न भिन्न भएको
राष्ट्रिय ढुकुटी ऋणात्मक तिर गएको
पद व्याएको 
राजकाज अन्यायको
अपहेलना न्यायको
मन्त्री पद व्याएको
विकासोन्मूख नेपालमा
करोडपतिको इन्ट्रान्स परिक्षा पास गरेको
एक कुसल मन्त्रीको आवश्यक्ता परेकोले
योग्य दुई देशका नागरिकले तुरुन्त सम्पर्क गर्नु होला ।


सूचना ! सूचना ! ! सूचना ! ! !
योग्य मन्त्रीको लागि सूचना
सुन, खुन र छुन (रकम छिन्ने) मैत्री पाठशाला पढेको
ठेकदार, एनजिओ, व्यापार र लुटवादको युद्ध लडेको
राती एक, बिहान अर्कैपार्टीमा योगदान दिएको
दुइलाइन सर्घषमा
कतै हस्ताक्षर त, कतै आँशु छोडेर
विश्वाशको मत लिएको
सके सबैतिर, नभए मुख्य केन्द्रमा घर भएको
खुवाउन र रुवाउन सक्ने
अर्थयोग्य,
चाकडी र चिप्लेशास्त्रमा विज्ञ
कुसल मन्त्रीको आवश्यक्ता परेकोले
इच्छुक महानुभावले
नेपाल, भारतका बाणीज्य बैंकका खाता केन्द्र
नगदे झोला र महंगा हेटलमा
तुरुन्त सम्पर्क गर्नुहोला
मनग्यलाई योग्य मन्त्रीको पगरी तयार छ
विकासोन्मूख देशको विालसी नागरिक बन्ने
बस ......
विकासोन्मूख देशको विालसी नागरिक बन्ने
सकै पाउण्ड नसकै क्रमैश युएस, युआन, आइसी
त्यो पनि नभए नेरुमै सम्पर्क गर्नु होला
तत्कालै मन्त्रीको नियुत्ती पत्र थामाइने छ ।

Saturday, February 10, 2018

प्रेमका १५ नियम


शीर्षक पढ्ने वित्तिकै सायद तपाईंले सम्पादकलाई गाली गर्नुभयो र लेखकको तस्विर देखेर उपहास गर्नुभयो । म भए पनि त्यसै गर्थे । आखिर प्रेम जस्तो अमूर्त कुरालाई कुनै नियममा बाँध्ने दुस्साहस गर्ने म को हुँ ? अनि यस्तो विषयलाई सार्वजनिक सामग्री ठानेर महत्वपूर्ण स्थान दिने सम्पादक कस्ता   हुन् ? तपाईंको यो सोचको म सम्मान गर्छु र सुरुमै क्षमा माग्दछु । प्रेमका नियम हुन्छन् र त्यसलाई बहसमा ल्याउनु पर्छ भन्ने नितान्त मेरो लहड हो । यसमा सम्पादकको कुनै निर्देशन छैन । यसमा आएका तर्क र ब्याख्याले कतै तपाईंलाई छोयो र यसका कुनै बुँदाले तपाईंलाई आकर्षित ग¥यो भने सम्पादकलाई धन्यवाद दिनु होला । छोएन भने मेरो कमजोरी हो, जुन बुझाउन सकिँन । 

प्रेमको पहिलो नियम
मानिस यो पृथ्वीको सबैभन्दा कमजोर प्राणी हो । उसलाई हरक्षण कसै न कसैको माया, स्नेह अथवा साहारा चाहिन्छ । 

जीवशास्त्रीहरुलाई थाहा छ, हरेक जसो जीवले आफ्नो आहारा आफै जुटाउन सक्छ । आफ्नी आमा र आफ्नो समुदायले जन्मेको केही समयपछि नै उसलाई आफै बाँच्न सिकाउँछन् । त्यसपछि उसले आफ्नो जीवन आफै बाँच्न सुरु गर्छ । मैथुनका समय मात्र यस्तो जीव विपरित लिङ्गीको आवश्यकता महसुस गर्छ । त्यो पनि त्यसबखत, जव प्रकृतिले बच्चा जन्माउनु पर्ने आवश्यकता महसुस  गराउँछ । 

मान्छे मात्रै यस्तो जीव हो, जसलाई वर्षौ आमाको साहारा चाहिन्छ । ठूलो हुँदै गएपछि उसले नयाँ नयाँ साथी बनाउनु पर्छ र, समयसँगै यस्ता साथीभाइ परिवर्तन हुँदै जान्छन् । स्कुलकलेजका साथी जागीर वा व्यवशायमा काम लाग्दैनन् । उसलाई प्रत्येक सिँढीमा मानिसहरुको साथ चाहिदै जान्छ । पढ्न, अघि बढ्न, जागीर खान, प्रगति गर्न हरक्षण, हरपल मानिसलाई मानिसकै आवश्यकता पर्दै जान्छ । ऊ कतिसम्म परनिर्भर छ भने उसले खाने, लगाउने, हिँड्ने र प्रयोग गर्ने ९९ दशमलब ९९ प्रतिसत सामग्री अरुले नै बनाइदिनु पर्छ । 

आधुनिक मानिसको जीवनशैली ध्यान दिएर हेर्ने हो भने उ एक्लै उसको मात्र सामर्थले एक पाइला पनि हिँड्न सक्तैन । जुन दिन उसलाई लाग्छ, मेरो रेखदेख गरिदिने, माया गरिदिने कोही  छैन, उसको मनमा आत्महत्याको विचार उठ्न थाल्छ । 

, संसारमा मानिस मात्र यस्तो एक्लो प्राणी हो, जसलाइ जीवनमा दुईचारपटक आत्महत्याको विचार आउँछ । (कसै कसैले त यो विचार आएका बेला आत्महत्या गरिहाल्छन् ।) यो विचार अरु प्राणीलाई आउँदैन । 


प्रेमको दोस्रो नियम 
प्रेम समाजको शासक हो । प्रेम सधैं अघि हिँड्छ र मन नपरि नपरि समाज उसको पछि लाग्न बाध्य  छ  ।

समाज जड हुन्छ, यसले आफ्ना पुराना मूल्यमान्यतालाई सकेसम्म सधैभरि बोकेर हिँड्न चाहन्छ । समाज हिसावकितावमा चल्छ । यता प्रेमले कुनै पनि मूल्यमान्यता मनपराउँदैन । यो हिसावकितावमा पनि चल्दैन । यहि कारण समाज र कानुनले बर्जित मानेका बहुविवाह, अन्तरजातीय विवाह र अन्तरधार्मिक विवाहलाई प्रेमले बैध ठान्दै आयो । प्रेमले अन्तरजातीय विवाहलाई धेरैअघि स्वीकार गरेको थियो, कानुन निकै पछि बन्यो । 

प्रेमले अन्तरधार्मिक विवाहलाई पनि धेरैअघि जायक ठह¥यायो, समाजले भर्खरै स्वीकार गर्न थालेको छ । प्रेमसँग हार खाएर समाजले आफ्ना सन्तानका विवाहलाई स्वीकार गरेका हजारौ उदाहरण छन् । आफ्नो प्रेम र विवाह सफल बनाउँन जति प्रेमीहरु सहिद भए, जति उनीहरु प्रताडित भए, संसारको इतिहास अध्ययन गर्दा थाहा हुन्छ, त्यति कुनै राजनीतिक कार्यकर्ता सहिद भएका छैनन् । हरेक घरमा, हरेक पुस्तामा प्रेमका लागि समाज र परिवारसँग संघर्ष गर्ने जोडी भेटिन्छ । त्यसको इतिहास नलेखिएको हुनसक्छ, लेखिएका पनि छैनन् । वाहिरबाट हेर्दा समाज शासक देखिन्छ । तर गहिरिएर हेर्दा प्रेमले समाजलाई डोहो¥याइ रहेको छ । प्रेम सधैं अघि हिँड्छ र मन नपरि नपरि समाज उसको पछि लाग्न बाध्य हुन्छ । 


प्रेमको तेस्रो नियम 
जुन युद्ध अवेगले जित्न सकिदैन, त्यो युद्ध प्रेमले जित्न सकिन्छ ।
प्रेमको यो नियम सबैभन्दा धेरै सुनिने तर व्यवहारमा लागू गर्न एकदमै गाह«ो नियम हो । मनोविज्ञानले यसलाई मानवको सबैभन्दा ठूलो इगोमान्छ ।
हरेक मानिस युद्ध गरिरहेको छ ।  कोही आफूसँग, कोही आफ्नाहरु सँगगरिरहेको छ । कोही समाजसँग, कोही  सरकारसँग, कोही सत्रु राष्ट्रसँग, कोही  संसारसँग र कोही इश्वरसँग । जव कुनै व्यक्ति केही प्राप्त गर्न चाहन्छ, त्यसमा एक प्रकारको आवेग सुरु हुन्छ । यसका लागि मानवले हजारौं वर्ष हतियारको सहयोगले आफूले चाहेको वस्तु जित्न सक्यो । 

सयौं वर्ष विद्याले, सयौं वर्ष बुद्धिले आफ्ना कुरा हात पार्ने प्रयास ग¥यो । आजको दुनियाँमा आफूलाई चाहिएको कुरा प्राप्त गर्न मानिसले साम, दाम, दण्ड र भेद सबै प्रकारका कुरा प्रयोग गरिरहेको हामी देख्न सक्छौं । यद्यपि इतिहास क्रम हेर्ने हो भने प्रेमले ठूला ठूलो युद्ध टरेका उदाहरण छन् र ठूला ठूला कुरा प्राप्ति भएका छन् । विद्या, बुद्धि र चतुरताले केही समयका लागि ती कुरा प्राप्त होलान् तर त्यसको स्थायित्व प्रेमपूर्ण भएपछि मात्रै स्थायित्व हुन्छ । पृथ्वीनारायण शाहले काठमान्डौं जित्न भक्तपुरसँग प्रेमपूर्ण सम्बन्ध गाँसे । हतियार प्रयोगपछि उनले काठमाडौं जिते तर यहाँका जात्रा, पर्व र रहनसहनलाई स्वीकार गरे । नेपाल एकिकरण हुनुमा प्रेम, हतियार र प्रेमको सुत्र प्रयोग भएको देखिन्छ । 


प्रेमको चौथो नियम 
प्रेमको वाहिरी आवरणमा हार देखिन्छ भित्री आवरणमा जित मुस्कुराइरहेको हुन्छ । 

कुनै युद्धपछि, कुनै विवाहपछि, कुनै प्राप्तिपछि त्यहाँ हार जस्तो देखियो तर त्यसका पात्र भने शक्तिशाली देखिए भने बुझ्नुपर्छ त्यहाँ प्रेमको चौथो नियम लागू भइरहेको छ । माओवादी द्वन्द्वका केही विश्लेषक माओवादी आन्दोलनले आत्मसमर्पण गरेको निष्कर्ष निकाल्ने गरेका छन् । वाहिरबाट हेर्दा माओवादीले जुन उद्देश्य लिएर जनयुद्धसुरु गरेका थिए त्यसको कुनै पनि कुरा पूर्णरुपले प्राप्त भएको छैन । प्राप्त हुने अवस्था पनि छैन । तर प्रचण्डले प्रेमको चौथो नियम प्रयोग गरे । जसमा प्रेम, युद्ध र प्रेमको नीति प्रतिपादन गरिएको छ । पहिले प्रेमपूर्ण सम्बन्ध राखेर जनतालाई एकिकृत गरे । दोस्रोमा उसैसित युद्ध गरे जसलाई उनी प्राप्त गर्न चाहन्थे । जब युद्धको औचित्य सकिएको महसुस गरे । पुनः आत्मसमर्पण शैलीमा प्रेमपत्र पठाएर सेनाको विघठन गरे । 

यो शैलीको युद्धमा घटनाहरु फरक थिए तर पृथ्वीनारायण शाह जसरी सफल भएका थिए, प्रचण्ड त्यसैगरी सफल भएका हुन् । यो सुत्र सामान्य प्रेमीका फकाउनदेखि लिएर राज्यसत्ता प्राप्त गर्नसम्मका लागि प्रयोग भएको छ । यद्यपि यसमा एउटा कुरा प्रस्ट पारिहालौं, प्रेमलाई यसरी कुनै कुरा प्राप्त गर्ने हतियारका रुपमा प्रयोग गर्नु अपराध हो । 


प्रेमको पाँचौ नियम 
प्रेम र बेहुली उस्तै हुन्, जो नयाँनयाँमै महत्वपूर्ण लाग्छन् ।

केही अपवाद छाडेर संसारभरि नै विवाहपछि दुलही दुलाहाको घरमा आउने चलन छ । यहि सार्वजनिन प्रचलनबाट यो नियमको उत्खनन् गरिएको हो ।
प्रेम भनेको के हो ? यो नियमले भन्छ, प्रेम त्यही हो, जसलाई प्राप्त गर्ने उत्कठ चाहाना मनमा पलाउँछ र त्यसका लागि बाँकी सबै कुरा गौण हुन पुग्छन् । प्रेम त्यही हो, त्यो कुरा प्राप्त गर्न उसले सबै किसिमका प्रयास निरन्तर गर्छ र पनि थाक्दैन । एउटा युवक वा युवतीलाई जीवनसाथी बनाउनेदेखि कुनै व्यक्तिको सत्ताको यात्रासम्म, विश्वकै धनाढ्य बन्ने सपनादेखि, सबै छाडेर योगी हुनुसम्मका घटना यसैका द्योतक हुन् । कुन व्यक्तिले आज के पायो भन्ने कुरा हिजो उसले कुन वस्तुलाई कति गहिराइसम्म प्रेम ग¥यो त्यसबाट मापन गर्न  सकिन्छ । 

प्रेमको यो नियमले भन्छ, जव कुनै व्यक्तिले कुनै विशिष्ट कुरा प्राप्त ग¥यो भने सुरुमा सबैका लागि रमाइलो र आश्चर्यको कुरा हुन्छ । जसरी नयाँ दुलही गाउँमा भित्रिदा त्यो दुहली सबैका लागि चासोको विषय हुन्छ, ठिक त्यस्तै हरेक सफलता वा प्राप्ति सुरु सुरुमै अनौठा लाग्छन् । विस्तारै ती कुरा आम मानिसका लागि साधारण कुरा बन्न थाल्छ । त्यसपछि मानिस अर्को अनौठो प्रेम हेर्न उत्सुक हुन्छ । 

यहि कारण कसैको प्रेम र विवाहको कुरा सुन्न मानिस जति उत्सुक हुन्छन्, विवाहपछि त्यो जोडीका प्रेम धेरैका लागि गौण बन्न पुग्छन् । त्यति मात्र होइन, स्वयं जोडीहरु पनि आफ्नो प्रेम पहिले जस्तो गम्भीर नभएको महसुस गर्न थाल्छन् । 


प्रेमको छैठौं नियम...
प्रेम र दुरीबीच घनिष्ठ सम्बन्ध छ
हरेक व्यक्तिलाई ठूलो भएपछि बाल्यकालको सम्झना, परदेशमा रहँदा देशको सम्झना, जागीरमा रहँदा आमाको हातको खाना..यस्तो लाग्छ, मान्छे जति टाढा हुँदै जान्छ, छाडेको कुराको सम्झनाले सताउदै जान्छ । 

सत्ता बाहिर रहँदा सत्ताको सम्झना, प्रेमीबाट टाढा हुँदा विवाह गर्ने चाहाना र विदेशमा रहँदा श्रीमतीको माया बढि लाग्छ ।
प्रेमको छैंठौ नियमले भन्छ, प्रेम र दूरी एकअर्काका मित्र हुन् । माया गर्नेलाई आफू कति माया गर्छु भन्ने थाहा पाउनु छ भने उबाट केही समय टाढा हुनुपर्छ । मनोविज्ञहरुले पनि कोही व्यक्तिलाई कुनै कुरामा आकर्षित बनाउन यहि सुत्र प्रयोग गर्ने गर्दछन् । 


प्रेमको सातौं नियम 
अन्तिम गन्तब्यसम्म नपुगी प्रेमले विश्राम लिदैन 
सन्तहरु भन्छन् : मानिस असन्तोषी प्राणी भएकाले उ सधैं नयाँ नयाँ कुरा खोजिरहन्छ र इच्छा पूरा नगरि मर्छ । यहि कारण उनीहरु मानिसलाई इच्छाहरुको त्याग गर्ने सुत्रहरु सिकाउँछन् । 

तर प्रेमको सातौं नियमले भन्छ : आफूले चाहेजस्तो प्रेम नपाएकाले मानिस असन्तोषी भएको हो । मानिसका जति पनि क्रियाकलाप छन्, ती आफूले खोजेको कुरा प्राप्त गर्ने प्रयासमा भएका हुन् । प्रेम यस्तो विसाउनी हो, जहाँ पुगेर मानिसको धैर्य एक क्षणका लागि शान्त हुन्छ । खेलिरहेको एउटा बच्चा आमासँग पुगेपछि, प्रेम गरेको एउटा युवा विवाह गरेपछि, राजनीतिमा लागेपछि एउटा मान्छे सत्तामा पुगेपछि उसको एउटा कार्यकाल सकिएको मान्छन् । 

त्यसो भए किन आमासँग भएको बच्चा एक क्षणपछि, विवाह भएपछि एउटा युवक केही वर्षपछि र सत्ता पाएको व्यक्ति प्रधानमन्त्री भएपछि पुनः अर्को त्यस्तै पूरक कुराको खोजी गर्छ ? यो प्रश्न उठ्ने गरेको छ । प्रेमको सातौं नियमको उपनियमले भन्छ, मानिसले पाएको त्यो प्रेम, जुन उसले प्रेम हो भन्ने ठानेको थियो, त्यो उसको अन्तिम गन्तब्य होइन रहेछ । 

बरु मानिसले आफूले पाएको प्रेमभन्दा माथि पनि अर्को कुनै कुरा उसलाई पर्खिरहेको भन्ने कुरा उसले ती कुरा पाएपछि मसुस गर्छ । मानिस सीमाहिन प्रेम चाहन्छ तर आमाको काख, प्रेमीका यौन र सत्ताको आनन्दका आफ्ना सीमा हुन्छन् । ती प्रेमले मानिसभित्रको अनन्त चाहाना तृप्त गर्न सक्दैन । 


प्रेमको आठौं नियम...
ब्रेकअप गर्न उति गार्हाे हुन्न, जति विर्सन :

प्रेममा ब्रेकअप हुनु सामान्य कुरा हो । केही आफ्नै कारणले, केही परिस्थितिले र केही सयमले हाम्रा प्रेमलाई ढाटा पु¥याइदिन्छ । प्रेमको यात्रा अनन्त भएकाले मानिस पुनः अर्को यात्रामा निस्कन्छ । त्यसो भन्दैमा पुरानो प्रेमलाई मानिसले विर्सन्छ भन्ने पटक्क होइन । यदि कसैले पुरानो प्रेम विर्सन्छ भने त्यो प्रेम होइन ।
खासमा प्रेम जति पुरानो भयो, उति मिठो याद भएर रहन्छ । उ त्यसमा फर्कन चाहदैन तर मनभरि, मुटुभरि उसको याद खोपेर बाँचिरहन्छ । भलै त्यो प्रेमको अन्त्य जति तिक्ततापूर्ण किन नहोस्, त्यो प्रेमले बाँचेका दुईचार क्षणले त्यो प्रेमको महत्वलाई स्थापित गरिरहेको हुन्छ । 


प्रेमको नवौं नियम 
सेतो रंंगमा हरियो र पहेंलो रंग मिसाउने हो भने आकर्षण सुगा रंग बन्छ
सेतो मनमा रातो प्रेम र सिन्दुरे रंग मिसाउने हो भने आकर्षक भूरा रंग बन्छ । 

प्रेमले कला जन्माउँछ । प्रेमले विज्ञान जन्माउँछ र प्रेमले संसारलाई एउटा बाटो पनि देखाउँछ । यो संसार प्रेमका कारण चलायमान छ । आज जति पनि हामी यो लेख पढिरहेका छौं, सबैलाई थाहा छ, हामी त्यही प्रेमका परिणत हौं । 

प्रेमको यो नियम पूर्णत विज्ञान र हिन्दु शास्त्रको संयोजन हो । यसले भन्छ, जसरी सेतो रंगमा हरियो र पहेंलो रंग मिसाउँदा आकर्षक सुँगा रंग बन्छ । अरु रंग बन्नै सक्दैन । ठिक त्यसैगरि प्रेमपूर्ण विवाहबाट जन्मिएका सन्तान, प्रेमपूर्ण लालन पालनबाट हुर्किएका सन्तानले ठूलो प्रगति गर्छन् । यसमा हाम्रो हिन्दु शास्त्रदेखि आधुनिक विज्ञान र मनोवैज्ञानिकहरु पनि सहमत छन् । 


प्रेमको दसौं नियम
साना स्तन भएका युवती र थोरै आम्दानी भएका युवा प्रेममा सधैं असुरक्षित महसुस गर्छन् 
प्रेमको दसौं नियम केही मानिसका लागि विझाउने खालको हुन सक्छ । तर सत्य आखिर सत्य नै हुन्छ, चाहे त्यसले जति सुकै विझाओस् ।
प्रेमले जति सुकै आदर्शको कुरा गरे पनि जबसम्म अन्तिम लक्ष्य प्राप्त गर्दैन तवसम्म विभिन्न समस्याबाट गुज्रिरहनु पर्छ । विशेषगरि आधुनिक समाजमा प्रेम र प्राप्ति एक अर्कामा मिसिएर आएको हुनाले पनि प्रेमले विभिन्न किसिमका खण्डहर पार गर्दै जानुपर्छ । त्यसमध्ये प्रेमको सबैभन्दा अनौठो खण्डहर यौन नै हो । र, यौन एउटा बृहत्तर विषय हो । 

प्रेमले आदर्शका कुरा गर्छ । तर उसको आदर्श त्यो बेला धरमराउँछ, जुन बेला प्रेमसँग यौन मिसिएर आउँछ । प्रेम यौन आकर्षण गर्ने प्रमुख माध्यम हो । तर आधुनिक समाजमा को कति सम्पन्न छ, ऊ त्यति नै सुन्दर युवती विवाह गर्न सक्षम छ । सम्पन्नता र प्रशिद्धिले मानिसको प्रेम किनबेच गर्ने क्षमता राख्छ । कमजोर धन भएको पुरुष र अरु भन्दा कम सौन्दर्य भएकी युवतीले आफूले चाहेको प्रेम प्राप्त गर्न प्रायः असम्भव हुन्छ । त्यो प्रेम सम्भव भए पनि दीगो हुँदैन । 


प्रेमको एघारौं नियम 
प्रेममा बगेको आँसु संसारको सुन्दरतम तरल पदार्थ हो...
सामान्यता दुःखमा आँशु बग्ने गर्छन् । कोही आफन्त गुमाउँदा रुन्छन् । कोही देश छाड्दा पग्लन्छन् । कोही आफूले भोग्नु नपर्ने दुखका दिन भोगिरहनु पर्दा रुन्छन् । यहाँ शारीरिक पीडामा रुनेहरु पनि छन् । मानसिक पीडामा रुनेहरु पनि धेरै छन् । तर केही यस्ता आँशु पनि हुन्छन् जो केवल प्रेममा बहने गर्दछन् ।
प्रेमपूर्ण आँशु वाहिरबाट हेर्दा पीडाका आँशु जस्तै देखिन्छ । तर प्रेममा रुने मानिस रुँदा भित्रबाट हलुको महसुस गर्छ, उसको आँशुसँगै कसैप्रति आर्शीवाद बर्सिरहेका हुन्छन् । प्रगतिका कामना आइरहेका हुन्छन् । 

वर्षौ छुट्टिएका प्रेमीप्रेमीकाको मिलनमा बग्ने आँशु , छोराको प्रगतिमा आमाको आँखाबाट बग्ने आँशु, छोरीको विदाइमा बुवाको रसाएका आँखा यस्ता आँशुहरु हुन् जसले सधैं आर्शीवाद दिइरहेको हुन्छन् । त्यो आँशुले सकारात्मक बाटो देखाइरहेको हुन्छ । जवकी दुःखका आँशुमा दुःख दिने मानिस वा वस्तुप्रति त्यो भाव पाउन सकिदैन । ठिक विपरित भाव आइरहेका हुन्छन् । 

यहि कारण भन्न मन लाग्छ, प्रेममा बगेको आँशु संसारको सुन्दरतम तरल पदार्थ हो । 


प्रेमको बार्हाै नियम...
जति बाँध्न खोज्यो उति खुस्कन्छ, जति खुकुलो छाड्यो उति कसिन्छ 
इसापूर्व छेठौं शताब्दीका चिनिया विचारक एवं ताओ धर्मका संस्थापक लाउत्सेले यो नियम प्रतिपादन गरेका हुन् । उनका अनुसार जसलाई जति बढि प्रेम गरिन्छ, उसलाई उति नै बढि स्वतन्त्र रहन दिनुपर्छ । यदि राज्य जनतालाई प्रेम गर्छ भने प्रहरी प्रशासन र अदालत राख्नै हुँदैन । यदि कुनै स्त्री आफ्नो श्रीमान्लाई प्रेम गर्छे भने उसलाई आफ्नो वरपर बस्नु पर्छ भन्ने आग्रह पाल्नै हुँदैन । 

प्रेममा जति स्तन्त्रता भयो, त्यो प्रेम त्यति नै बढि खुल्न थाल्छ र त्यसभित्रको प्रेम प्रकट हुन थाल्छ । जति बाँध्न खोज्यो त्यसले पर हुँने अवस्था ल्याउन थाल्छ । आजभोलि यो नियम अझै बढि मुखर भएर आएको छ । श्रीमानश्रीमतीलाई आफ्नो विचार र परिवेशमा बाँधेर राख्ने प्रयास गर्दा दिनहुँ पारपाचुकेका घटना हुन थालेका छन् । 


प्रेमको तेर्हाै‌‌‌‌ नियम 
जति गहिरो प्रेम गर्नु छ, त्यति नै गहिरो मौन हुनु छ । 
प्रेमको यो नियमले भन्छ, खासमा प्रेम गर्ने मानिसले आफ्नो प्रेमको बारेमा बताइरहनु पर्ने आवश्यकता ठान्दैन र आफ्नो प्रेम जताइ रहदैन पनि । अनुसन्धानले पनि जुन विषयमा जति ध्यान बढ्दै जान्छ, उ गम्भीर बन्दै जान्छ र आँखाको भावमै धेरै कुरा व्यक्त भैरहन्छ । समय वित्दै जाँदा यस्तो समय पनि  आउँछ, उसको चाल, ढाल र दिनचर्या त्यही कुरामा परिवर्तन हुन्छ, जसलाई ऊ माया गर्छ । 

संसारमा जो व्यक्ति जुन कुरामा सफल छन् । वाहिरबाट हेर्दा उसलाई सफल मान्न सकिएला । तर गहिरिएर हेर्दा त्यो व्यक्तिमा एकप्रकारको पागलपन देख्न सकिन्छ । र, यो पागलपनको अवस्थामा नपुगी कोही पनि व्यक्ति मौन प्रेमको अवस्थामा पुग्न सक्तैन । 


प्रेमको चौधौं नियम 
जसले जित्ने प्रयासमा खेल्छ र विजयी हुन्छ, उसलाई खेलाडी भनिन्छ
जसले हार्ने प्रयासमा खेल्छ र पनि विजयी हुन्छ, उसलाई प्रेमी भनिन्छ 
द्वापर युगमा कृष्णले आफूले माया गर्ने व्यक्तिहरुमा बारम्बार यो सुत्र प्रयोग गरेका थिए । महाभारत युद्धमा कृष्णले चाहेका भए आफ्ना सबै सेना पाण्डवका पक्षमा लगाएर आफू पनि सशस्त्र युद्धमा सहभागी हुन सक्थे । तर कृष्णले आफूसँग भएका सेना कौरवलाई दिए र आफू निहत्था अर्जुनको सारथी हुन पुगे । यसले कौरव पक्षलाई पनि आफ्नो प्रेम दर्शाए र अर्जुनको सारथी भएर उनलाई दीब्य ज्ञान दिन पाए । 

हिन्दी चलचित्र बाजिगरमा नायक भन्छ, ‘जसले हारेर पनि जित्छ, उसलाई बाजिगर भनिन्छ ।खासमा बाजिगरको नायक आफूले मनपराएकी नायिकाको बुवासँग एउटा खेलमा प्रतिस्पर्धा गरिरहेको थियो । उसले खेल जितेको भए आफ्नी प्रेमिकाको पिताजीलाई मात्र हराउन सक्थ्यो । तर जानी जानी खेल हारेर उसले पीता र प्रेमीका दुबैको मन जित्यो । 


प्रेमको पन्ध्रौं नियम
मान्छे सबैसँग प्रेमको आशा राख्छ, प्रेम नपाएकोमा दुःखेसो गर्दै हिड्छ । तर आफू जुन धर्तीमा हिडेको छ, जुन धर्तीमा बसेको छ, त्यहिँ प्रेमको भण्डार लुकेको थाहै पाउँदैन । 

यो नियम बुद्धले, जिससले र ओशोले दिएर गएका हुन् । यो एउटै नियम प्रेमको गरिमा बुझ्न काफी छ । यहि एउटा नियमको लामा ब्याख्या हुन सक्छ र भइरहेको छ ।

Featured Post

होली !

मिति २०७२ चैत ९ गते सिमकोट  आज सबले मनाए रे, रङ्गे पर्व होली तिमले पनि बिर्सीएछेउ, सम्बन्धको झोली लडो बढ्यो देउता छोड्यो, उखान गर्थे ...