Wednesday, August 16, 2017

नेपाली पसलमा चिनियाँ ताला !

नवराज महतारा बुधवार, साउन ३२, २०७४ 

सिमकोट : ताक्लाकोटको भन्सार कार्यालयले गत शुक्रबारदेखि नेपाली व्यापारीले फसाएको भन्दै जथाभावी गर्न थालेपछि ताक्लाकोटमा भएका नेपालीका पसल बन्द भएका छन् । यसबाट पसल र होटेल व्यवसाय गरेर ताक्लाकोटमा बसेका नेपालीको बिचल्ली भएको छ । चिनियाँ भन्सार कार्यालयका प्रतिनिधिले जथाभावी गालीगलौज, हातपात गर्दै पसलमा भएका सामान बोरामा हाल्दा नेपालीका ११ वटा पसलका अधिकांश सामग्री जफत भएको ताक्लाकोटका व्यवसायी हेप्काका छिरिङ लामाले जानकारी दिए ।
भन्सार कार्यालय प्रनिनिधिले ताक्लाकोटमा भएका मुचुका पेमा कुन्दी लामा, लिमिका तौ लामा, कार्मा लामा र श्यामजोर लामाको पसलका सामान जफत गरेका छन् । साथै हेप्काका व्यवसायी कार्मा लामा र बुटिक लामा, केर्मीका छमु लामा, लालबहादुर लामा, खगालगाउँका पेमाजिक्मेत लामा, मुगुका दोर्जी लामा र बझाङका जगत तामाङको सामान जफत भएको भएको छ ।
चीनको भन्सार कार्यालयले नेपालीहरूलाई प्रति सीमापास एक कट्टा मैदा र सोही परिमाणका अन्य दैनिक उपभोग्य सामग्री लिन दिएको थियो । तर कार्यालयलाई दुईजना नेपाली व्यापारीले घुस खुवाएर एक हजार कट्टा मैदा र सोही परिमाणका अन्य सामान लिएपछि चिनियाँ भन्सारले जथाभावी गर्न थालेको हो । नेपालीले घुस दिएकोे सूचनाका आधारमा चिनियाँ भन्सार प्रहरीको कारबाहीमा ताक्लाकोट भन्सारका पीएन पेम्बासहित दुईजना कारबाहीमा परेका थिए । यसपछि नेपाली व्यापारीमाथि चिनियाँ भन्सार कार्यालयको ज्यादती सुरु भएको ताक्लाकोटकी व्यवसायी माया लामाले जानकारी दिइन् ।

ताक्लाकोटबाट चिनियाँ भन्सार कार्यालयलाई नेपाली व्यापारीले घुस खुवाएर मैदालगायत दैनिक उपभोग्य सामग्री ल्याएपछि यहाँका ११ नेपालीका पसलको सामान जफत भएको छ । एक सय ५० भन्दा बढी होटल तथा पसल बन्द भएका छन् ।
हरेक सीमा पासबापत एक कट्टा मैदा र सोहीअनुसारको सामानमात्रै ल्याउन पाइन्छ । तर यस्तो व्यवस्थाका कारण व्यापारिक प्रयोजनका लागि सामान ल्याउन नपाएको भन्दै लाक्पा छिरिङ लामा र तावा अटुक लामाले चिनियाँ भन्सार कार्यालयलाई प्रतिकट्टा मैदाबापत २० चिनियाँ युआन घुस दिएर एक हजार कट्टा मैदा र सोही परिमाणको सामान छाडेको सुराकीका आधारमा भन्सार प्रहरीले ताक्लाकोटका भन्सारका पेम्बा कारबाहीमा परेका थिए ।
यस कारणलाई देखाउँदै चिनियाँ पक्षले ताक्लाकोटका सबै नेपाली पसल र होटेल सिल गरेको हुम्ला उद्योग वाणिज्य संघका अध्यक्ष नाम्ग्याल तामाङले बताए । कूटनीतिक मर्यादा र स्थानीय स्तरमा भएको व्यापारिक सहमतिविपरीत ताक्लाकोट भन्सार कार्यालयले नेपाली व्यापारीमाथि ज्यादती गरेको तामाङको भनाइ छ । ‘ताक्लाकोट भन्सार कार्यालयको ज्यादतीविरुद्ध नेपाली व्यापारीले कूटनीतिक पहल गर्न ल्हासामा भएको महावाणिज्यदूतावास कार्यालय र भन्सार प्रहरीसमक्ष समेत उजुरीको तयारी गरेका छौं', उनले भने ।
पाँच दिनदेखि भन्सार कार्यालयले आफूहरूमाथि ज्यादती जारी राखेपछि ताक्लाकाटका नेपाली व्यापारीको संगठन कैलाश व्यापार संघ र लिमी व्यापार संघका पदाधिकारीको संयुक्त बैठकले ताक्लाकोट भन्सारका पेम्बाविरुद्ध उजुरी गर्ने निर्णय गरेको कैलाश व्यापार संघका सचिव जगतबहादुर तामाङले जानकारी दिए ।
नेपाली पक्ष बेखबर
चीन र नेपाली सिमानाबाट झन्डै दुई घन्टाको दूरीमा रहेको नेपाली सीमा सुरक्षाका लागि खटिएको नेपाल प्रहरीले भने ताक्लाकोटमा नेपाली व्यापारीमाथि भएको ज्यादतीबारे अनभिज्ञता प्रकट गरेको छ । ताक्लाकोटमा नेपाली व्यापारी माथि चिनियाँ भन्सारले गरेको ज्यादतीबारे आफूलार्य कुनै खबर नआएको हुम्लाका सहायक प्रमुख जिल्ला अधिकारी ऋद्धिप्रकाश सिटौलाले बताए ।

हवाई टिकट नपाउँदा सर्वसाधारणलाई सास्ती

नवराज महतारा मंगलवार, साउन ३१, २०७४



सिमकोट: हुम्ला रोडिकोटकी निरुता शाहीको सुत्केरी हुने समय भदौ १ गतेलाई दिइएको छ। घरमा सुत्केरी हुन समस्या भएपछि तीन दिन पैदल हिँडेर सिमकोट आएकी निरुताले नेपालगन्ज जान टिकट खोजेको नौ दिन भयो। तर अझै उनले टिकट पाउने÷नपाउने ठेगान छैन। काखमा चार वर्षकी जेठी छोरी बोकेर हरेक दिन सिमकोट विमानस्थलमा गए पनि अन्त्यमा टिकट नपाएर फर्कनुपरेको छ।
साउन ३२ गते मलेसियाको टिकट काटेका सर्केघार्ड गाउँपालिकाको रोडिकोट फटाकाल्नाका सब्बल छत्याल पाँच दिनदेखि टिकट नपाएपछि मलेसियाको टिकट छुट्ने चिन्तामा छन्। घरबाट आएदेखि हरेक दिन विमानस्थलमै बिताएका छन्त्याल केही गरे पनि नेपालगन्ज झर्ने हवाई टिकट नपाएपछि तारा एयरको कार्यालयबाहिर रोइकराइ गरिरहेका छन्।
कार्यालयको कामका लागि नेपालगन्ज जाने तयारी गरेका खार्पुनाथ गाउँपालिका सचिव रामबाबु यादवले पनि सिमकोट विमानस्थलमा कुर्न थालेको चार दिन भयो। चार दिनयता बिहान ७ देखि अपराह्न ५ बजेसम्म सिमकोट विमानस्थलमै बिताउने गरे पनि टिकट नपाएका यादव अझै टिकट पाउने आसमा पर्खिरहेका छन्।
निरुता, छन्त्याल र यादव त हुम्लाबाट हवाई मार्ग हुँदै बाहिरिने हवाई टिकट नपाएर हैरानी खेपेका प्रतिनिधि पात्र मात्रै हुन्। हवाई यातायातको एक मात्रै विकल्प भएको हुम्लामा निजी विमान कम्पनीले स्थानीय यात्रुभन्दा भारतीय पर्यटकलाई प्राथमिकता दिएपछि बिरामी र काम विशेषले जिल्लाबाट बाहिर जान तयार स्थानीय हप्तौंदेखि सिमकोट विमानस्थलमै अलपत्र छन्।
जिल्लाका स्थानीय यात्रुभन्दा कैलाश मानसरोवरको दर्शन गर्न आएका भारतीय तीर्थालुबाट बढी रकम पाइने भएपछि निजी विमान कम्पनी तारा एयर, सीता एयर, समिट एयरलगायतले तँछाडमछाड गरी भारतीय तीर्थालुलाई मात्रै टिकट दिन थालेपछि स्थानीय यात्रुलाई निकै समस्या परेको रोडिकोटका प्रकाश शाहीले बताए। जिल्लाका स्थानीयलाई टिकटमा विमान कम्पनीले सिन्डिकेट नै लगाएको उनको भनाइ छ। ‘सबै विमान कम्पनीले टिकट छैन मात्रै भन्छन् । केही सीमित ट्राभल एजेन्सीको फोनका आधारमा सबै टिकट रोकेर स्थानीयलाई पन्छाउने काम हुन्छ’, उनले भने।
अरूबेला स्थानीय सामग्री र यात्रुमै निर्भर हुने निजी विमान कम्पनी भारतीय तीर्थालु आएको बेला हरेक वर्ष स्थानीय यात्रुलाई समस्यामा पार्ने गरेको मुक्ति लामिछानेले बताए। पछिल्लो समय विमान कम्पनीहरूले कार्यालयभन्दा विमानस्थलको रनवेबाट मात्रै टिकट काट्ने गरेको उनको भनाइ छ। विमानस्थल सुरक्षाले सर्वसाधारणलाई विमानस्थलको गेटभित्र छिर्नसमेत नदिने गरेको रोडिकोटकी शाहीले बताइन्।
केही गरे पनि टिकट नपाएपछि सुत्केरी हुने दिन आउँदासमेत नेपालगन्ज जान नपाएपछि आफ्नो ज्यानै जोखिममा परेको उनको भनाइ छ। वैदेशिक रोजगारका लागि मलेसिया जाने तयारी गरेका सब्बल छन्त्याल नेपालगन्ज जाने हवाई टिकट नपाएपछि काठमाडौंदेखि साउन ३२ गते मलेसिया उड्ने टिकट छुड्ने चिन्ताले खाना खानसमेत मन नलागेको बताउँछन्।
भारतीय पर्यटकको चापका कारण स्थानीयलाई टिकट दिन नसकिएको तारा एयर हुम्लाकी प्रमुख सरिता लामाको भनाइ छ । स्थानीयको नाममा प्रशासन र सुरक्षा निकायका आफन्त जाने गरेको उनले बताइन्। हरेक उडानमा तीन जना स्थानीयलाई टिकट दिने गरेको र आइतबार मात्र प्रशासनको नाममा सहायक प्रमुख जिल्ला अधिकारी ऋद्धिप्रकाश सिटौलाका श्रीमती र छोराछोरीसहित गृह मन्त्रालयबाट आएका सातजना पठाइएको उनको भनाइ छ।
प्रशासन र गृहको नाममा मानसरोवरको दर्शन गर्न परिवार ल्याउने सरकारी अधिकारीका व्यवहारले जिल्लाका बिरामी र अत्यावश्यक काममा जानुपर्ने यात्रुलाई सकस भएको नेपाल पत्रकार महासंघ हुम्ला शाखाका अध्यक्ष अर्जुन बोहराले बताए।

जिल्ला समन्वय समितिमा एमाले–माओवादी गठबन्दन निर्वाचिन

नवराज महतारा 
साउन १९, सिमकोट । जिल्ला समन्वय समिति हुम्लाको निर्वाचनबाट एमाले–माओवादी गठबन्दनका दानबहादुर रावत नेतृत्वको टीम निर्वाचित भएकछ । 

आज जिल्ला सम्नव्य समितिमा रहेको मूख्य निर्वाचनको कार्यालयमा भएको मतदानमा एमाले–माओवादी गठबन्दनका तर्फबाट संयोजकमा एमाओवादी केन्द्रका दानबहादुर रावत, उपप्रमूखमा नेकपा एमालेका खगेन्द्र कार्की निर्वाचित भएको मूख्य निर्वाचन अधिकृत दिलनाथ रेग्मीले जानकारी दिए ।
१४ मत भएको जिल्ला समन्वय समितिको निर्वाचनमा रावत र कार्कीले १०।१० मत प्राप्त गर्नु भएको थियो भने निकटतम प्रतिद्धन्द्धी नेपाली कंग्रेसको तर्फबाट संयोजकका उम्मेरदार तक्दीर लामा र उप–प्रमूखका उम्मेरदार सुना बुढाले ४।४ मत प्राप्त गरेका छन् । 
यसैगरी समन्य समितिको सदस्यमा गठबन्दनका तर्फबाट एमाले उ्म्मेरदार जशु परियार, छेजुम लामा, अजवीर शाही र मोआवादी केन्द्रका तर्फबाट कोतन्बा लामा, दानसिंह दमाई र जीवन रावत निर्वाचित भएका छन्  । नव निर्वाचित समन्वय समितिका पदाधिकारीले आजै पद तथा गोपनियता को सपथ लिनुका साथै जिल्ला समन्वयमा आप्mना
 पदभार समेत ग्रहण गरेको जिल्ला समन्वय समितिका सचिव लोकबहादुर सुनारले जानकारी दिए । 
भष्टाचार नियन्त्रणमा  सुन्यसहनसिलता अपनाउने प्रतिवद्धता 
२० वर्ष पछि निर्वाचित जिल्ला समन्वय समितिका पदाधिकारीले साविकको जिल्ला ज  ल्वकास समिति र हालको जिल्ला समन्वय समिति माफृत हुने भ्रष्टाचार नियन्त्रण प्रति सुन्य सहनसिलता अपनाउने प्रतिवद्धता जनाएका छन् । पद तथा गोपनियताको सपथ सँगै जिल्ला समन्वय समितिमा आप्mनो पदभार ग्रहण सँगै पहिलो पटक बसेको समन्वय समितिको बैटकलले जिल्लामा लगानी भन्दा प्रतिफल निकै कम भएको ठहर गर्दै आप्mनो कार्यकालमा भ्रष्टाचार नियन्त्रयलाई प्रथानविन्दुका रुपमा लिने निर्णय गरेको छ । बैठकका सनर्णय सार्वजनिक गर्दै संयोजक दानबहादुर रावतले आप्mनो पाँच वर्षे कार्यकालमा भ्रष्टाचार नियन्त्रण गर्दै सुशासन र जवाफदेही बनाउने निर्णय गरेको बताए । मतदनमा सघायउने सबैलाई धन्यवाद दिएको बैठकले आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकको हवाई आवागमनका लागि हुम्ला र छिमेकी मुलुक चिनको स्वशासित क्षेत्र तिब्बतको सिमा हिल्सामा हेलिप्याड निर्माण गर्ने निर्णय गरेको छ । 
ज्नप्रतिनिधि बिहिनताको अवस्थामा भएको अनियमितााको समेत लेखाजोखा गर्दै जिल्लाको समृद्धीका लागि कर्मचारीतन्त्रलाई सँगै लिने बताएका उपसंयोजक खगेन्द्र कार्कीले संविधानमा उल्लेख भएअनुशार जिल्लाका सात वटै गाउँपालिकासँग समन्वय र आवश्यक परे प्राविधिक सहयोग गर्ने प्रतिवद्धता व्यक्त गरे । 

Sunday, July 23, 2017

पत्रकारिताले व्यक्तिगत जीवन गुमेको छ:, जुन कहिले फर्केर आउंदैन


नेपाल पत्रकार महासंघका केन्द्रिय सदस्य तथा रेडियो कर्णाली आवाज सिमकोटका स्टेशन म्यानेजर नवराज महतारा अन्नपूर्ण पोष्ट दैनिकमा पनि आबद्ध छन् । हुमलाको पत्रकारिता अनुभव र चुनौतीका विषयमा चौथो अंगका लागि उनीसंग सन्जु पौडेलले गरेको कुराकानी
 प्रश्नः पत्रकारितामा कसरी आउनुभयो ?
उत्तरः मेरो जन्म हुम्लाको सदरमुकाम सिमकोट देखि निकै टाढा अर्थात ४४ कोष दक्षिणको श्रीनगरमा भएको हो । जहाँ मुष्किकले रेडियो नेपालको मिडिववेव मात्रै लाग्थ्यो । म सानो छँदा वुवाले जहिलेनी रेडियो बजाएको देख्दा त्यसमा बोल्नेले के खान्छन होला रु कस्ता हुन्छन होला भन्ने प्रश्नले जहिलेपनि वालमानसपटललाई खलबल्याउने काम गथ्र्यो । पछि जब म कक्ष ८ मा पुगे त्यहपछि बुवाले बजाउने रेडियोलाई छोड्दै नछोड्ने भएँ यती सम्मकी  राती सुत्दाखेरी रेडियो बज्दै सुतेर कती जोर ब्याट्री सकाएर वुवाको हातबाट पिटाईपनि खानुप¥यो । यसरी नै विद्यालयको पढाई शुरु भएपछि म उच्च शिक्षाको सिलसिलामा २०५८ साल काठमाण्डौ छिरे । त्यसपछि मैले ३ महिने पत्रकारिता तालिम लिएर पत्रकारिता सम्बन्धि साक्षर हुने मौका पाए । पत्रकारिताको आधारभूत ज्ञान पाएपछि २०६० साल तिरको कुरा हो । म आप्mनो पढाई अन्तरगत फिल्डवर्कका लागि ललितपुरको इमाडोलमा काम गर्न गएँ त्यहाँ २ घरधुरी मात्रै दलितलाई पानीको इनारमा छुनपनि नदिएको घटनाले दलित परिवार पानीखानबाट समेत बञ्चित भएको घटनाले निकै पिरोल्यो । जुन घटनालाई जस्ताको तस्तै आप्mनो आलेखमा उतारेर तत्कालिन स्पेष्टाईक दैनिकमा पठाएँ र पछिल्लो दिन उक्त आलेख प्रकाशित भयो । जुन दिनदेखि आजको दिनसम्म म यो पेशामै आवद्ध छु । 

 प्रश्नः चुनौतीहरु कत्तिको खेप्नु परेको छ आजसम्म आइपुग्दा ?
त्तरः अठारौ शताब्दीमा वेलायी संसदमा प्रयोग भएको राज्यको चौथो अङ्ग भनिने पत्रकारिता पेशाका चुनौतीलाई हामीले सहजै अनुमान गर्नसक्छौं राज्यका व्यवस्थापिका, कार्यपालिका र न्यायपालिकालाई त कती चूनौती सामना गर्नुपर्छ भने तिनवटै निकायका कामलाई आलोचनात्मक ढङ्गले खबरदारी गर्दै सही मार्गमा अघि बढ्न प्रेरित गर्ने काम कम्ती चुनौतीपूर्ण छैन् । जसको म अछुत पनि त हन सक्दीन । वास्तवमा व्यवासायिक र पत्रकारिताको सैद्धान्तिक तथा अन्तरािष्ट्रय मान्यता अनुशार पत्रकारिता पेशालाई अँगाल्ने हो भने धेरै प्रकारका चुनौती र अवसर सहनु पर्ने हुन्छ । 
जुन रुपमा तपाईले राखेको जिज्ञासामा मेरो अहिलेसम्म गरेको पत्रकारिताको अनुभवमा सामना गरेका चुनौतीको कुरा गर्दापनि लामै फेयरिस्त तयार हुन्छ ।  
मैले पत्रकारिताको झण्डै १५ वर्षको अनुभवमा समाचार लेखेकैकारण एक जर्दन भन्दा बढी धम्की र चेतावनी खानु परेको छ भने ५ पटक त म र मैले काम गर्ने सञ्चार संस्थामाथी कुनै कु कुनै तरिकाले भौतीक आक्रमण नै भएको छ । तरपनि म कुनैपनि घटनामा निडर भएर सामना गरेर बसे किनकी म यर्थाततामा अडिक थिए । त्यसैले क्षणीक रुपमा म र मेरो सञ्चार संस्थामाथि जाईलाग्ने मित्रहरुले शिर खुम्च्याएर बस्नु प¥यो भने मे सदाबाहर यो पेसामा निरन्तर छु । पत्रकारिताको चुनौतीका कुरागर्दा कतै यो पेशामा आउन चाहने नयाँ आकांक्षी साथीहरुलाई हतोस्साहित बनाउने काम हुन्छकी भन्नेमा म निके सजक छु । चुनौती मात्रै हैन यदी तपाईले मेरो पत्रकारिताले पाएका सफलता र सममानको कुरापनी सोधेको भए म यसमा झनै ठूलो फेयरिस्त तपार पार्थे । जे हनेस पत्रकारितामा वास्तविक धरातलभन्दा बाहिर बहकिन थालेका थुप्रै चुनौतीको समाना गर्नुपर्छ भने यर्थाततामा आधारित भए त्यसको बदला सम्मान पाइन्छ भन्ने मेरो अहिलेसम्मको भोगाई हो ।   

 प्रश्नः यस क्षेत्रमा आएपछि के पाउनु भयो के गुमाउनु भयो ?
त्तरः वास्तवमा तपाई मार्फत मेरा आदरणीय स्रोत र पाठक महानुभावलाई नडाँटेर भन्ने हो भने मैले यो पेशामा लागेर मूख्यतः दुई चिज गुमाए तर तीन चिज पाएको छु । 
गुमाएका चिज 
 १. आफन्त 
मैले पत्रकारितामा सबैभन्दा बढी गुमाएको चिज भनेकै आफन्त हो । चाहे त्यो घर परिवार होस् वा अन्य बाहिरका सङ्गती नै किन नहोस् । जतीवेला नी समाचारको खोजि, तयारी र पठाउने देखि अपडेट भन्दा जीवनमा कहिल्यै आमावुवा, दाजुभाई, दिदीबहिनी देखि इष्टमित्र कसैलाई समय दिन सकिएन  जसले आफन्तीबाट यो त निकै ठूलो भएछ भनेर बिस्तारै टाढिने क्रम बढेको छ भने पेशामा सत्य तत्थ्य र वास्तविक समाचारको खोजवीन र प्रकाशन तथा प्रसारण गर्दा आजको आफन्त तथा दोस्ती भोली निकै दुश्मन भएर निस्कन्छ । 
 २. व्यक्तीगत जीवन
 पत्रकारिता पेशाले लाग्छ मैले व्यक्तीगत जीवन नै गुमाएको छु । मेरो कहिल्यै प्यक्तीगत जीवन आएन र आउँदैन होलापनि । पत्रकारिता पेशामा संलग्न भएको दिन देखि बिहान साँझ, दिन र रातको समय जतीखेरपनि कहिले समाचारले मेरो खोजि ग¥यो त कहिले आफैले समाचारको खोजी गदैृमा समय बित्यो । कयौ समय खाना  त कयौ समय निद्रा छोडेर समाचारकको खोजिमा जानु परेका दृष्टान्तले लाग्छ यो पेशामा संलग्न भएदेखि मैले मेरो व्यक्तीगत जीवन समेत गुमाएको छु । 

पाएका विषय

  १. पहिचान
पत्रकारिताले मलाई दिएको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ती भनेकै पहिचान हो । यदी म पत्रकारिता पेशामा संलग्न हुदैन थिए भने म दुर्गम हुम्लाको गाउँमा बस्ने हुम्लीमै सिमित हुन्थे होला । म आज ति हजारौ हुम्ली युवा जो आज कुनै समाजको अघी वास्तकि गाउँले (हुम्ली) अनुहार लिंदा अरुले नाक खुम्च्याउनु पर्ने अवस्थाभन्दा पृथक हुदैन थिए होला । तर आज पत्रकारिता पेशामा लागेकै कारण कर्णालीको, हुम्लाको नवराज नभएर मेरो परिचय पत्रकार नवराजमा परिणत भएको छ । आज नेपालको कुनै गाउँ र ठाउँमा गएँ भने तपाईको नाम त मैले धेरै सुनेको थिए, पढेको थिएँ भन्ने शब्दले निकै उत्साहित मात्रै बनाउँदैन लाग्छ यो पेशामा मैले कमाएको सबैभन्दा ठूलौ सम्पत्ती नै यही हो ।   
 २. सामुहिक हुने अवसर 
यो पेशामा संलग्न भएर मैले प्राप्त गरेको अर्को महत्वपूर्ण चिज भनेको अवसर हो । शैशारमा धेरै  व्यक्तीलाई समयको परवर्तनले सार्वजनिक जीवनबाट नितान्त व्यक्तीगत जीवनमा परणत गरीदिएको छ तर यो पेशाले मलाई हिजोको नितान्त एक व्यक्तीबाट सामाजिक व्यक्तीका रुपमा परिणत हुने अवसर प्रदान गरेको छ । यो पेशामा संलग्न हुनुभन्दा अघी कसैको छोरा वा नातेदार नवराज आज हाम्रो जिल्ला, अञ्चलको पत्रकार भएको छ । वास्तवमा तपाई आफै भन्नुहोस् एउटा व्यक्ती पाउने उपलब्धी यसभन्दा बढ्ता अरु के नै हुन सक्छ ?
 ३. विश्वाश
झण्डै एक दशक बढीको समय पत्रकारितामा बिताउँदा मैले पाएको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको विश्वाश हो । यदी म नवराज मात्रै हुन्थे भने म कसैको छोरा। कसैको भान्ज त कसैको कार्यकर्ताको पगरीभन्दा बाहिर निस्कन सक्दिन थिएँ होला । जसले मेरो भनाईप्रति केही सिमित नातेदारले मात्रै सहमत हुन्थे होलान तर आज पत्रकारिताले मलाई समाज र राष्ट्रदेखि विश्व समुदायको विश्वासिलो पात्रका रुपमा प्रस्तुत गरिदिएको छ । आज मैले बोलेका र लेखेका विषयमा राज्यले आप्mनो नीतिमा परिमार्जन गरेको छ । आज मैले उठाएका सवाल सामाजिक दवाव सृजना गर्ने विषय देखि संसदको छलफलको विषय बनेको छ । मैले लेखेका र बोलेका कुरामा आज मेरो समाज, जिल्ला, देश देखि सिङ्गो विश्व समुदायले ऐक्येवद्धता प्रकट मात्रै गरेको छैन् म प्रति निकै ठूलो विश्वश समेत बढेको देख्छु । 

 प्रश्नः पत्रकारिता गर्न चाहानेहरुलाई के सुझाव दिनुहुन्छ पत्रकारको नाताले ?
उत्तरः प्रथम त यो पेशामा आउन चाहने साथीहरुलाई हृदयदेखि नै स्वागत गर्ने देखि एक व्यक्तीबाट सामाजिक बन्नु भएकोमा हार्दिक बधाई समेत दिन चाहन्छु । वास्तवमा हामीले आधुनिक रामराज्य कायम गर्न हरेक नागरिक पत्रकार नबनी म संभव देख्दीन र हुन्नपनि । अनी विषेश त हाम्रो जस्तो समाज र देशमालागी यो अँझ अपरिहार्य नै छ भनेर म ठोकुवा गर्न चाहन्छु । यो भन्दैमा तपाई लगायत धेरैलाई मनमनै कसरी भन्ने प्रश्नपनि उब्जीन सक्छ । हेर्नु आज घरमा आमाले, दीदीले, बजैले भाउजुले, धारामा सार्की दाईले, योजनामा कामदारले, कार्यालयमा सेवाग्राहीले, पसलमा ग्राहकले सास्ती नपाएको ठाउँ कतै देख्नु भएको छ । यदी हामीले घरदेखि समाजहुँदै सिङ्ग देशलाई पारदर्सि र जवाफदेही बनायौं भने हामीले रामराज्यका लागि त्रेतायुगमै जप्नुपर्छ जस्तो लाग्दैन् । वास्तवमा पत्रकारले नबोले, नलेखे कुनचाही ठाउँमा भएको बेथिती बाहिर आउँछ रु कुनचाही शासकले आमनागरिकलाई सबै विषयको जानकारी जस्ताको तस्तै दिन्छ रु मलाई लाग्दैन पत्रकारिता पेशाबिना यि सबै विषयमा आम नागरिकको पहुँच हुन्छ भन्ने कुरा । यति महत्वपूर्ण क्षेत्रमा प्रवेश गर्नु नव आगन्तुक साथीहरुलाई कम्तीको ठूलो अवसर होइन । अन्य पेशामा संलग्न हुँदा कुनै व्यत्ती विषेशको उन्नती होला तर समग्रताको उन्नती रप्रगती चाहने हो भने पत्रकारिता विना संभव छैन् । यो भन्दैमा पत्रकरितामा प्रवेश मात्रैपनि कुनै अर्थ राख्दैन । आफूर्ला लगनसिल, कटिबद्ध, प्रतिवद्ध र जिम्मेवार बनाउन भने पत्रकार कहीपनि चुक्न हुदैन । तपाइृ यो पेशामा संलग्न भएर कुनै व्यक्ती, समुह, पार्टी, भेग, वर्ग, जातीको पक्षपाती भन्नु भयो भने त्यसको उल्टो भयानक प्रलय ल्याउनमा समेत ठूलो हात रहन्छ । 

 प्रश्नः यहाँले पत्रकारिता गर्न शुरु गरेदेखिको अबिष्मरणीय क्षण ?
उत्तरः यो पेशामा आवद्ध भएदेखिको समयदेखि भन्ने हो भने मैले हजारो क्षेणहरु अबिष्मरणीय हिसाबले बिताएको छु । तर यहाँले एउट मात्रै क्षेणको कुरा गर्नु भएकोले मैले गरेको सुखत क्षेणलाई यहाँ समक्ष प्रस्तुत गर्न चाहन्छु । 
जब म ५ वर्ष राजधानीको पत्रकारिता गरेर मेरो गृहजिल्ला हुम्ला फर्के त्यहाँ थुप्रै विषयमा पैरवी र खबरदारी गर्नुपर्ने स्थान देखेको थिए र गर्दैपनि गएँ । कुरा २०६८ सालको हो । म आप्mनो नियमित रिर्पोटिङ्गका क्रममा जिल्ला शिक्षा कार्यालय पुगे मैले एक अचममको प्रतिवेदन पाएँ । जुन प्रतिवेदनले हुम्ला लगायत नेपालका ८ दुर्गम हिमाली जिल्लाको साक्षरता दर ९८ प्रतिशत भन्दा माथि पुगेको देखायो । यो विषयलाई तत्कालिन शिक्षा अधिकारीलाई सोधे उहाँले बढो गज्जवले हो हामी अब पूर्ण साक्षर जिल्लाका रुपमा घोषणाको तयारीमा छौं । त्यसैले यो वर्षदेखि हाम्रो (हुम्ला) जिल्लामा साक्षरता कक्षामा कटौती भएको छ । यो विषयले मलाई नीकै पोल्यो । मलाई यसको गहिराईमा जान मन लाग्यो । मैले निकै मेहनत पश्चात जिल्लाकरीका झण्डै २५ हजार निराक्षर भएकाहरु साक्षर भएको नाम र ठेगाना भएको तत्कालिन २७ वटै गाविसको सूची फेला पारे । सूची फेला पारेपछि मैले आप्mनै वार्ड श्रीनगर ८ बाट रुजु गरे । बडिम्बना सरकारले तयार पारेको सूचिमा मेरो वडामा नभएका नाम र थरलाई कागजी साक्षर बनाइएको रहेछ । त्यस्तै ८ गाविसका अध्ययन र रुजुपश्चात म के निचोडमा पुगे भने यो कागजी प्रमाण हुम्लाको शिक्षाको ठूलो बाधक हो भनने लाग्यो । म तत्कालिन समयमा नयाँ पत्रिका दैनिकमा कार्यरत थिए । सबै विषयको विवरण तयार परेर फिचर समाचार प्रकासित गरे । समाचारले सरकारी र गैरसरकारी वृतमा निकै हलचल ल्यायो । शिक्षा कार्यालयमा स्पष्टिकरण आयो । छानविन भयो । त्यसको एक सातामै तत्कालिन शिक्षा मन्त्री स्तरिय निर्णयले हुम्लाको साक्षरता दल ९८ प्रतिशतबाट झारेर ४७ प्रतिशतमा मात्रै पु¥याएन अनौपचारिक शिक्षाका कार्यक्रम समेत सूचारु भए । 

प्रश्नः बिशेष कुन बिटमा कलम चलाउन मन पराउनु हुन्छ  ?
उत्तरः पत्रकारितामा मेरो प्रवेशको चरणमा मैले प्राय सबै विटमा कलम चलाएको हो । तर जब म मेरो समाजका बारेमा केही सिक्दै र जान्दै गए । त्यतीमात्रै होइन कर्णालीका बारेमा किन मान्छेको नजरमा विकट, दुर्गम र अभावमात्रै झल्कीनछ भन्ने बारेमा मैले अनुसन्धान समेत गरे । त्यसपछि मात्रै मैले थाहा पाए त्यसमा पत्रकारिताले कर्णालीप्रति गरेको दयामुखि लिडका कारण अवस्था आजको सोचसम्म पुगेको हो । 
फलस्वरुप म पत्रकारितामै आवद्ध हुने अठोटले गृहजिल्ला फर्के । जहाँबाट अहिले निरन्तर सबैक्षेत्रमा समुन्नती, पारदर्सिता र जवाफदेहितासँग सम्बन्धित विषयमा अलीक बढी नै रिर्पोटिङ्ग गरेको छु । तर खासमा भन्ने हो भने आगामी दिनमा राज्यको नीति निर्माण देखि राज्य व्यवस्था सम्बन्धि बिटमा संलग्न हुने सोच मेरो छ । 

 प्रश्नः अन्त्यमा यहांलाई भन्न मन लागेको अरु केही ?
उत्तरः प्रथम त यो पेशामा संलग्न भएर गरेको अनभव साँट्ने मौका दिनु भएकोमा तपाई लगायत  सबल नेपाल साप्ताहिक  टिमप्रति कृतज्ञ छु । पत्रकारिता बाहिरबाट हेर्दा हल्का लाग्नेलाई निकै जटिल र निकै जटिक सोच्नेलाई निकै सहज पेशा पनि हो । अठारौ शताब्दीमा वेलायती संसदमा संवोधन गरिएको राज्यको चौथो अङ्गका रुपमा स्विकारिने यो पेशाको बैधानिक लेखोट विश्वका कुनै देशका सरकारी दस्तावेजमा छैन् तर पत्रकारिता एकअर्थले भन्ने हो भने आज नुन जत्तीकै अपरिहार्य विषय भएको छ । 
जहाँ पूगदैन रवी त्यहाँ पुग्दछन कवी भन्ने महाकवी लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको भनाई आज पत्रकारिताले व्यवहारिक रुपमा उतार्नु पर्नेछ । राज्य र नागरिक संघसंस्था नपुगेका, नागरिक नपुगेका स्थानमा पत्रकार पुग्नु पर्छ । सरकार विज्ञ भन्दा बौद्धीक र जानकारी त्यो कोही छ भने आजको जमना पत्रकार मात्रै छ । त्यसैले आजको पत्रकार हल्का र सतही रुपमा प्रस्तुत हुने हो भने त्यसले यात यो पेशाबाट अलग्गीनु पर्छ हैन भने निटक भविष्यमा ठूलो दुर्घटनामा पर्ने निश्चित हुन्छ । हुन त हाम्रो देश र समाजमा पत्रकारिताप्रति हेर्ने नज।पनि केही विभेदकारी र नकरात्मक छ तर यदी पत्रकार हुने हैनभने आली देखि थालीसम्म र गोठ देखि ओठसम्मको सम्बन्ध स्थापित हुन पनि सक्दैन थियो भन्ने वास्तविकता पनि त प्रमाणीत भएको छ । यसको महत्व विकसित सामाजिक सञ्जाल र न्यू मिडिया प्रविधिले हरेक नागरिकलाई मान्दीन भन्दापनि उम्कनै नसक्ने बनाएको छ । 
Copyfrom 
http://sabalnepalnews.com/%e0%a4%aa%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a4%bf%e0%a4%a4%e0%a4%be%e0%a4%b2%e0%a5%87-%e0%a4%b5%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%95%e0%a5%8d%e0%a4%a4%e0%a4%bf%e0%a4%97%e0%a4%a4-%e0%a4%9c/

Sunday, October 2, 2016

दसैंमा घर फर्कनेलाई सीमामा सास्ती

नेपालगन्जः
भारतको लद्दाखबाट बिहान साढे ६ बजे रूपैडिया उत्रेका चन्दनाथ-३ जुम्लाका विष्णु भण्डारीले रूपैडिया बसपार्कबाट २ सय मिटर पर नपुग्दै २ सय ५० भारतीय रुपैयाँ तिरे ।
सार्वजनिक बसमा रूपैडिया पुगेका उनलाई सामानसहित नेपालगन्ज बसपार्क पुर्‍याइदिने भन्दै भारतीय अटोरिक्समा जबरजस्ती राखियो तर सिमानामा नपुग्दै अर्को रिक्सामा जाऊ भन्दै रिक्साचालकले २ सय ५० भारु लगेपछि उनी छाँगाबाट खसेझै भए । रूपैडियाको चोकबाट फेरि अर्को अटोरिक्सामा चढेका भण्डारीले ५० मिटर नकाट्दै भारतीय कस्टमको नाममा नेपाली १ सय ५० रुपैयाँ तिरे । त्यसको १० मिटरमा पोसाकसहित हातमा लट्ठी बोकेर उभिएका भारतीय सुरक्षाकर्मीले हैरान पारेपछि फेरि नेपाली १ सय ५० रुपैयाँ तिर्नु पर्‍यो ।
दसैंका लागि लुगाफाटो लिएर २ महिनापछि घर फर्किएका दैलेखका जगदीश विकले रूपैडिया बसपार्कदेखि नेपालगन्ज बसपार्कसम्म पुग्दा विभिन्न ठाउँमा चिया खर्च भन्दै ४ सय ५० तिर्नु पर्‍यो । श्रीमती, छोरासहित ७ जनाको समूहमा आएका विकलाई भारतीय कस्टम र एसएसबीले हरान पारेपछि उक्त रकम तिर्न बाध्य भएका हुन् ।
भारतीय कस्टम र एसएसबीले सामान खोलेर दुःख दिएको बताउँदै विकले भने, ‘हातमा लट्ठी लिएर बसेका एसएसबी र कस्टमका कर्मचारीले अनावश्यक खानतलासी गरी अपशब्द प्रयोग गर्दै गाली गरे । किन यसरी गाली गरेको ? मैले त्यस्तो केही बोकेको छैन मात्रै के भन्न भ्याएको थिएँ, मैमाथि हातपात भयो ।'
नेपालगन्ज बसपार्कको एक होटेलमा भावुक मुद्रामा भेटिएका विकले भने, ‘बिहान नेपालीको आवतजावत पनि कम हुँदो रहेछ । उनीहरूको आरोपको प्रतिवाद गरेपछि थानामा लैजाने भन्दै हातपात गरे । थानामा लगेपछि धेरै कुटपिट गर्छन् र आफूसँग भएको पैसासमेत लुट्छन् भन्ने सुनेकाले मनमनै निकै डर पनि लाग्यो । उनीहरूले ममाथि हातपात गर्न थालेपछि श्रीमती र छोराछोरी डराएर रुन थाले अनि पैसा दिएर उम्किएँ ।'
भारतको सिम्लादेखि रूपैडिया हुँदै घर फर्केका सल्यान लाम्तीका अजय देवकोटाको कहानी पनि उस्तै छ । मंगलबार बिहान साढे ५ बजे रूपैडिया झरेका देवकोटा भारतीय रिक्साचालकको पहिलो सिकार बने । झिसमिसे उज्यालोमा रूपैडियामा कता बस्ने ? बरू आफ्नो देश (नेपालगन्ज) गइहाल्नु पर्‍यो भनेर रिक्सा चढेका देवकोटालाई छोटो बाटो भन्दै रिक्साचालककले गल्लीतिर लिएर गए । बाटोमा दुई अपरिचित भारतीयले रिक्स रोकेर ५ सय रुपैयाँ दे भन्दै धम्काएपछि एक शब्द नबोली ३ सय भारु दिएर उम्केको उनले बताए । रिक्साबाट ठगिएपछि निकै बिरक्तिएका उनले आफ्नो भारी आफैं बोकेर सीमा पार गर्ने अठोट गरे ।
कपडा र भाँडाबर्तनको भारी बोकेर निस्कन लाग्दा भारतीय कस्टमले कति रुपैयाँ दिन्छस् ? भनेर सोधेपछि उनी फेरि झस्किए । अलिअलि चिया खर्च दिनुपर्छ भन्ने सुनेका उनले भने, ‘सुरुमा नेपाली ५० रुपैयाँ निकालेर दिएँ, उल्टै गाली खानुपर्‍यो । पिठ्युँको भारी नबिसाई उभिएकै अवस्थामा भारतीय सुरक्षाकर्मी र कर्मचारीले खल्तीमा हात हाल्न थाले । खल्तीमा ५ हजारभन्दा बढी रुपैयाँ थियो । खल्तीबाट उनीहरूको हात हटाएर फेरि सयको नोट दिएपछि बल्ल ‘जा' भन्ने शब्द आयो, अनि भागें ।'
भारतीय सिमानाका ३ ठाउँमा गरी साढे ५ सय नेपाली तिरेका उनले नेपाली सिमानामा भने ६० रुपैयाँ मात्रै तिरे पुग्यो । भारतीय सुरक्षाकर्मीको व्यवहारदेखि आजित भएर नेपाली सिमाना पुग्दा स्वर्ग पुगेको अनुभव गरेको उनले बताए ।

चरणवद्ध रूपमा ठगिन्छन् नेपाली
रूपैडिया बसपार्कमा ओर्लनेबित्तिकै रिक्साचालकको सिकार
रिक्साचालकको मिलेमतोमा स्थानीय ठगले लुट्छनभारतीय कस्टममा पुगेपछि कर्मचारीले अनावश्यक दुःख दिँदै ठग्छनएसएसबीले अनुहार र सामान हेरेर तर्साउँदै पैसा असुल्छननेपाली सुरक्षाकर्मी तथा भन्सारका कर्मचारीले पनि दुःख दिन छोड्दैनन्
जुम्लाका भण्डारी, दैलेखका विक र सल्यानका देवकोटा सिमानामा ठगिने नेपाली प्रतिनिधि पात्र मात्रै हुन् । नेपालीको महान् चार्ड बडादसैंमा घर फर्किनेको संख्या बढेसँगै भारतको रूपैडिया नाकाबाट भित्रिने नेपाली कामदार यसरी नै ठगिने गरेका छन् ।
दसंैकोमा घर फर्कने नेपालीसँग अघिपछिभन्दा केही बढी पैसा साथमा हुने भएकाले पनि नेपाली कामदार सीमा क्षेत्रमा गठिने कोटजहारी ९ रुकुमका खड्के बोहोरा बताउँछन् । भारतको कुल्लुमुस्नाली जिल्लाबाट आएका बोहोराका अनुसार सोझा र गाउँकाजस्ता देखिनेहरूबाट भारत र नेपालतर्फका सुरक्षाकर्मीले १ सय ५० देखि ५ सय रुपैयाँसम्म असुल्ने गरेका छन् ।
भारतीयले एकजना कामदारबाट ५ सयदेखि १ हजारसम्म लिने गरेको चालक श्याम चौधरीले बताए । एसएसबी, कस्टमदेखि बाहिरका ठगहरूसम्म नेपाली यात्रु लुट्ने धाउन्यमा हुन्छन् । यात्रु ठग्न नेपालका प्रहरी र भन्सारका कर्मचारी पनि पछि पर्दैनन् । एकजनाबाट नेपाली कर्मचारीले सामान हेरेर १० देखि ५ सय रुपैयाँसम्म लिएको एक यात्रुले बताए ।
नेपाली सुरक्षाकर्मी र कर्मचारीले भारतीयले जस्तो सास्ती नदिए पनि सामान चेकजाँज गर्दा रकम माग्ने क्रम दसैं नजिकिँदै गर्दा बढ्दै गएको एक रिक्सा चालकले जानकारी दिए । नेपालतर्फको भन्सार र सुरक्षाकर्मीले सामानको परिणाम र मान्छेको अनुहार हेरेर चिया खर्च माग्ने गरेको भारतको रुरु क्षेत्रबाट फर्किएका जाजरकोटका विष्णु नेपालीले बताए । यात्रुहरू सिमानामा नेपाली र भारतीय पक्षबाट ठगिएको जमुनाह सीमा प्रहरीचौकीले भने अस्वीकार गरेको छ ।
भारतीय सिमानामा केही लुटपाट हुने गरेको भए पनि नेपाली सिमानामा भने अहिलेसम्म त्यस्तो खबर नपाएको जमुनाह सीमा प्रहरीचौकीका प्रहरी निरीक्षक प्रमोद क्षेत्रीले बताए । नेपाल फर्किने होस् वा भारत जाने जोसुकै ठगिए वा केही समस्यामा परे सहयोगका लागि सिमानामा यात्रु सहायता कक्षा स्थापना गरिएको उनले बताए । क्षेत्रीले भने, ‘यात्रुलाई मर्का नपरोस् भनेर लागिरहेका छौं । भारतीय भूमिमा केही यात्रु ठगिने गरेको खबर पाएका छौं । ठगिएको विवरण यात्रु आफैंले यात्रु सहायता कक्षमा नदिँदा घटना हुन गएका हुन् ।'
जमुनाह सीमा प्रहरीचौकीमा असार महिनायता रूपैडियामा यात्रु लुटिएका ७ वटा घटना मात्रै दर्ता भएको क्षेत्रीले बताए । भारतीय सीमा सुरक्षा बलसँग मिलेर २ जनाको रकम फिर्ता गराएको, २ जनालाई बाँके प्रहरीमा सार्वजनिक मुद्दा चलाएको र ३ जना पक्राउ गर्न नसकिएको उनले बताए । भारतका विभिन्न सहरबाट रेल र बस राति आइपुग्ने भएकाले पनि यात्रु ठगिने गरेको उनको भनाइ छ ।
रातको समयमा प्रहरी जान नसक्न्ने र अँध्यारोमा भारतीय रिक्साचालकले अन्य व्यक्ति परिचालन गरेर नेपाली यात्रु लुट्ने गरेको क्षेत्रीको बुझाइ छ । नेपाली सुरक्षाटोलीसमक्ष यात्रुले जानकारी नगराएका कारण पनि यो विषय दुई देशका स्थानीय सुरक्षा अधिकारीको बैठकमा गम्भीर रूपमा प्रवेश नपाएको स्थानीय अधिकारीले बताए ।
दसैं र तिहारमा दैनिक १ हजार ८ नेपाली स्वदेश भित्रिने गरेको तथ्यांक सीमा प्रहरीचौकी जमुनाहसँग छ । आउने प्रायः यात्रु कुनै न कुनै ढंगले भारतीय वा नेपाली पक्षबाट ठगिने गरेको लामो समय रूपैडिया-नेपालगन्ज रुटमा रिक्सा चलाउँदै आएका शशिराम विकले बताए । विकले भने, ‘दिउँसो पनि रूपैडियाबाट नेपाली यात्रु रिक्सामा हालेर ल्याएका हुन्छौं । सिमानामा पुगेपछि भारतीय कस्टम र एसएसबीले नेपालीलाई अश्लिल शब्द प्रयोग गर्छन् । उस्तैपरे लाठी हिर्काउनसमेत पछि पर्दैनन् । त्यसपछि डराएका नेपाली कामदार खल्तीबाट पैसा झिकेर दिन बाध्य हुन्छन् । हामीले केही बोले रिक्सा आवतजावतमै प्रतिवन्ध लाग्छ ।'

Sunday, September 25, 2016

भत्ता दिया हिउँदको लागी तातो जाकेट किन्या थियाँ !

नवराज महतारा
असोज ८, सिमकोट ।  सिमकोटः हुम्ला सदरमुकाम सिमकोटनजिकैको डाँडाफया-२ की ६२ वर्षीया नानीकला शाहीले कपडा नकिनेको असारमा दुई वर्ष भयो । घरमा आफन्त नभएकी शाहीले विगतमा सरकारले दिने सामाजिक सुरक्षा भत्ताले वर्षको एकसरो कपडा गाउँमै किन्थिन् । तर दुई वर्षयता भत्ता नपाएपछि च्यातिएको पुरानै कपडा गाँठो पारेर जसोतसो आङ ढाकेकी छन् उनले ।
भावुक मुद्रामा भेटिएकी शाहीलाई फाटेको कपडाले यो हिउँदको जाडो कसरी काट्ने भन्ने चिन्ताले निकै पिरोलेको छ । बिहानबेलुका छाक टार्न पनि धौ-धौ भएको बताउने शाहीको घरमा रासन पनि सकिँदै गएको छ ।
खानेतेल सकिएर किन्ने पैसा नभएपछि एक महिनायता बारीबाट ल्याएको सागपात पानीमै उसिनेर छाक टार्ने गरेकी छन् । गाविसमार्फत सरकारले दिने सामाजिक सुरक्षा भत्ताबापतको रकमले लगाउने कपडा थप्ने, चुलो बाल्ने र अन्य गर्जो टार्ने नानीकलाको योजना दुई वर्षयता पूरा हुन सकेको छैन ।
एक दशकअघि छोरो र पति गुमाएकी नानीकलाकी एकमात्र छोरी पनि बिहे गरेर ज्वाइँसँगै गइन् । एक्ली भएपछि सरकारले दिने सामाजिक सुरक्षा भत्ता उनको बुढेसकालको सहारा बन्दै गएको थियो । सुरुमा एकल महिलाले पाउने भत्ता र तीन वर्षयता जेष्ठ नागरिकले पाउने भत्ता पाएकी शाहीलाई बाँच्न यो सहारा भएको थियो । हरेक वर्ष गाविस सचिवले जिल्ला विकास समितिबाट रकम निकासा गरेर घरमै दिने गरेको भए पनि गएको आर्थिक वर्षदेखि रकम नआएको भन्दै असहाय भत्ता रोकिएको छ ।
गाउँमा सचिव आएका बेला रकम माग्न जाँदा उल्टै हकार्ने र सरकारले यो वर्ष माथिबाटै रकम नदिएको भनेर टार्ने गरेपछि सरकारदेखि नै रिसाएकी नानीकलाले भनिन्, ‘कुनै वर्ष पुइसा (रकम) दिएर हाम्बो बानी बिगार्ने राजा पनि (सरकार) पनि रैतीकन (जनतालाई) टोट्याउँदो (ठटट गर्दो) रछ । सुरुदेनि नै नदियाको भया हामी कि मरिजानाउ कि गरी खानाउँ तर अलिहे आएर नदिन्या सरकारकन हाम्बो श्राप लाग्न्या हो ।'
जिविसको अभिलेखमा भने नानीकलाले नियमित रूपमा रकम प्राप्त गरेको विवरण छ । सामाजिक सुरक्षा भत्ता खानेको सूचीको ३१ नम्बरमा नाम भएकी नानीकलाको रकम जिविसबाट वार्षिक ६ हजारका दरले गाविसमा निकासा भएको देखिन्छ । जिविसको अभिलेखअनुसार २००३ चैत ३० गते जन्मेकी शाहीले नियमित रूपमा वार्षिक ६ हजार पाउनुपर्ने जिविस सूचना अभिलेख शाखाकी अधिकृत ममता महत बताउँछिन् ।
डाँडाफया–२ की धनमती सिहंले पनि गत वर्षदेखि सरकारले दिएको सामाजिक सुरक्षा भत्ता पाएकी छैन्न । सरकारले वृद्धवृद्धाका लागि दिएको रकमको आसले घरमा आफूले पनि केही सम्मान पाउने गरेको बताएकी सिंहले यस वर्षदेखि गाविस सचिवले उक्त रकम नदिएपछि घरका परिवारबाट समेत केही फरक व्यवहार पाएको बताइन् ।
सरकारले दिएको रकम पाएको वर्ष आफूले वर्षको एकजोर नयाँ कपडा पाउने र दैनिक खानामा समेत केही फरक पाउने अनुभव गरेकी सिंहले भनिन्, ‘काम गर्न नसक्न्या उमेरमा सरकारले दया गरी हामीकन दियाको रकम पोर (गएको वर्ष) देखि दियाको नाई ।
पइला (पहिले) तुम्बो भत्ता खान्या बेला भएको नाई भनी ढाँट्या, पछि नागरिकता हेरिकन गाउँका अरूले उमेर पुग्याको भन्या पै अनि दियाका हुन् । पहिलो वर्ष (०७१ सालमा) ६ हजार दिए ।' उनले ०७२ सालमा माथिबाटै रकम नआएको भन्दै चार हजार रुपैयाँमात्रै दिएको बताइन् ।
 आफू सिमकोट जान नसक्ने बताएकी धनमती आफ्नो भत्ता बीचमै खानेलाई सराप्दै देवताको माडु (थान) जाने योजनामा छिन् । सिहंको नाममा पनि जिविसको सूचीमा गएको तीन वर्षदेखि नियमित रूपमा रकम निकासा भएको छ ।
खगालगाउँ गाविसका ६४ वर्षीय सोनाम ग्याल्जन लामाले पनि यो वर्षको सामाजिक सुरक्षाबापतको रकम पाएका छैनन् । गत वर्ष ६ हजार रुपैयाँ पाएका लामाले यस वर्ष चार हजार रुपैयाँमात्रै पाएको बताए । गत साउन अन्तिम साता गाउँमै आएका सचिव नन्दबहादुर रावतले रकम जिल्लाबाटै कटौती गरेर आएकाले कम भएको भनेपछि आफू चुप लागेर बसेको उनले बताए ।
खगालगाउँ केर्मीकै ८० वर्षीय पाले लामाले पनि यस वर्ष ६ हजार रुपैयाँमात्रै पाएका छन् । सरकारले ७० वर्ष उमेर पुगेका जेष्ठ नागरिकलाई वर्षको १२ हजार रुपैयाँ दिने गरेको सुनेका उनले अहिलेसम्म पूरा रकम पाएका छैनन् । डाँडाफया र खगालगाउँमा मात्रै होइन, स्याँडामा पनि सामाजिक सुरक्षाबापतको पूरा रकम वितरण गरिएको छैन ।
भत्ता पाउने भएको पहिलो वर्षमात्रै ६ हजार पाएको बताएका स्याँडा गाउँका रन बुढाले त्यसपछिका कुनै वर्ष पनि पूरा रकम नपाएको बताए । माथिबाट कम रकम आउने गरेकाले कम भएको गाविस सचिवले भनेपछि स्याँडाका सबै जेष्ठ नागरिकले चित्त बुझाएर बसेको उनी बताउँछन् ।
स्याँडामा सामाजिक सुरक्षा भत्ता पाउनेको तीन सय ९६ जनाको सूचीमा एक सय ३७ क्रमसंख्यामा नाम भएको बुढाले नियमित रूपमा वार्षिक ६ हजार पाएको उल्लेख छ । तर आफूले यस वर्ष पाएको चार हजारमा पनि ८० रुपैयाँ गाविस सचिवले नागरिकताको फोटोकपी गर्ने भन्दै फिर्ता लगेको उनले दुःखेसो गरे ।
जिल्लाको उत्तरी क्षेत्रका गाविसमा अन्नपूर्ण पोस्ट्ले सामाजिक सुरक्षा भत्ता वितरणको प्रभावकारिताका विषयमा गरेको स्थलगत अध्ययनमा स्थानीय जेष्ठ नागरिकको भनाइमा गाविस सचिवले भने आनाकानी गरेका छन् । गत आर्थिक वर्षको रकम वितरण नगरेको डाँडाफया गाविसका सचिव रामप्रसाद देवकोटाले उक्त रकम आफूले व्यक्तिगत काममा खर्च गरेकाले छिट्टै वितरण गर्ने संक्षिप्त प्रतिक्रिया दिए ।
उता अपुग रकम वितरण गरेको आरोप लागेका खगालगाउँका गाविस सचिव नन्दबहादुर रावतले रकम पाउने व्यक्तिको नाम धेरै तर रकम कम भएका कारण त्यस्तो भएको बताए । जिविसले भने सचिव रावतको भनाइ सही नभएको बताएको छ । जिविसको सामाजिक सुरक्षा भत्ता खानेको सूचीमा नाम भएका जेष्ठ नागरिक सबैको रकम गएको सूचना शाखाकी अधिकृत ममता महतले बताइन् ।

रकम वितरणमा दुई भरपाई

पटकपटक व्यापक अनियमितता भएको सुनिने सामाजिक सुरक्षा भत्ता वितरणमा गाविस सचिवले दुईथरी भरपाई तयार पार्ने खुलेको छ । गाविस सचिवले कसैलाई पूरा भत्ता र कसैलाई कम भत्ता दिने गरेको उत्तरी गाविसका एक कर्मचारीले बताए ।
ती गाविस सहायकका अनुसार सचिवले गाउँका ठालुभलद्मीका आफन्तको रकम जस्ताको तस्तै बुझाउँछन् भने जसको आवाज उठाउने मान्छे छैन, उनीहरूलाई कम रकम दिएर भरपाई गराउँछन् ।
विगतमा हतारको नाममा रकम उल्लेख नगरी हस्ताक्षर गराउने गरेका गाविस सचिवले गाउँमै किन खालीमा हस्ताक्षर गराएको भन्दै स्थानीयबाट विरोध उठेपछि अहिले दुईखाले भरपाई प्रयोग गर्न थालेका छन् । गाउँलेसँग कम रकमको भरपाईमा हस्ताक्षर गराए पनि पछि त्यही आधारमा जिविसमा पूरा रकमको अर्कै भरपाई सचिवहरूले बनाउने गरेका छन् ।

छानबिन गर्न समिति गठन

सामाजिक सुरक्षा रकम वितरणमा व्यापक अनियमितता भएको भनिएको डाँडाफया र स्याँडा गाविसको वास्तविक अवस्था छानबिनका लागि हुम्ला जिविसले शाखा अधिकृत रामप्रसाद अधिकारीको संयोजकत्वमा छानबिन समिति गठन गरेको छ ।
स्थानीय बासिन्दा र सञ्चारमाध्यममा कतै रकम वितरण नभएको त कतै कम वितरण भएको भन्ने गुनासो आएपछि कार्यालयले वास्तविकता थाहा पाउन उक्त समिति गठन गरेको स्थानीय विकास अधिकारी बलदेवप्रसाद जोशीले बताए । एक महिनाको समय दिएर गठन गरिएको समितिको प्रतिवेदन नआउन्जेल केही बोल्न नसक्ने जोशीले बताए ।

कर्णालीको आवाज

भाद्र २, २०७२- ‘क्वैका दस–दस भैंसा क्वैका बाच्छा नाईं
क्वैका कोट–पाइन्ट हुन्या क्वैका कच्छा नाईं।’ 
कर्णालीको उखान 


नेपालमा दुर्गम वा विकट भूगोलको पर्यायवाचीका रूपमा कर्णाली अञ्चललाई लिइन्छ। म धेरैपटक कर्णालीका जिल्लाहरूमा पुगेको छु, घुमेको छु, त्यहाँका दाजुभाइ, दिदीबैनीहरूसँग दु:खसुखका कुराकानी गरेको छु। जति पटक म कर्णाली क्षेत्रमा पुग्छु, त्यहाँको प्राकृतिक छटा, सांंस्कृतिक सम्पदा र समाजमा नयाँपन पाउँछु।
काठमाडौंका लागि कर्णाली दुर्गम हो भने कर्णालीका लागि पनि काठमाडौं दुर्गम छ। नेपालको कुल क्षेत्रफलमध्ये १५ प्रतिशत भूभागमा फैलेको सबभन्दा ठूलो अञ्चल हो कर्णाली, जसले आत्मनिर्भरता, सामथ्र्य र विकासका सम्पूर्ण सम्भावना बोकेको छ। त्यसैले कर्णाली नेपालको ‘गाडधन’ वा वैभवको गुप्त भण्डार (हिडेन ट्रेजर) हो। यहाँको जनशक्ति, जलशक्ति, जडिबुटी, शिल्पकला, स्याउ तथा अन्य अर्गानिक खाद्यवस्तु नेपालमा अन्यत्र पाइँदैन। यार्चागुम्बा, उच्चकोटीका च्याउ लगायत विभिन्न जडिबुटीहरूले यो अञ्चल समृद्ध छ। विश्वकै सबभन्दा उच्च अक्षांश (हाइ अल्टिच्युड) मा फल्ने, कर्णालीमा खेती गरिने ‘मार्सी’ धान विश्वमा अन्यत्र कतै खेती हुँदैन। अनुमानित २२ हजार मेगावाटभन्दा बढी विद्युत् उत्पादन क्षमता यहीं छ।
नेपाली भाषाको उत्पत्ति स्थल (सिंंजा उपत्यका) तथा नेपाली मौलिक संस्कृतिका कैयौं उत्तरदान बोकेको, समृद्ध भूगोल, पुरानो सभ्यता र गहन संस्कृति भए पनि कष्टकर जीवन भएकाले कर्णाली क्षेत्र आधुनिक सुविधाको न्युनतम मापदण्डमा अझै पर्न नसक्नु हामी सबैका लागि चिन्ता र ताकेताको अत्यन्त जरुरी विषय हो।
कर्णाली एउटा नदीको नाममात्र नभएर भूगोलको नाम पनि हो भन्ने हामीले भुल्नु हुँदैन। त्यस्तो भूगोल जहाँ ४ महान नदीहरूको शिर यही पवित्र क्षेत्रमा पर्छ। सिन्धु नदी (तिब्बती भाषामा ‘संगे खाबाब’), सतलज नदी अर्थात गंगा (तिब्बतीमा ‘लाङ्छेन खाबाब’), हाम्रो कर्णाली (तिब्बतीमा ‘म्याप्चा खाबाब’ वा भारतमा ‘घाघरा’) र ब्रह््मपुत्र (तिब्बतीमा यार्लुङ साङ्बो अर्थात ताम्छो खाम्बाब) कर्णालीका दिदीबैनी नदी मानिन्छन्। यही कर्णाली किनारका हाम्रा दाजुभाइ मार्मिक गीत गाउँछन्-
काहाँ जान्छई बगन्या पानी, कस्का लुगा धुन्छई
अर्कालाई बुझाउन्या मन आफू क्यालाई रुन्छई? 



कर्णाली आफ्ना विरह भाकाका गीतमा बोल्छ, उखानमा मर्म पोख्छ, पुख्र्यौली भोगाइ र अनुभवहरू खारिएका विचारका रूपमा देशभरि फैलिन्छन्। वास्तवमा कर्णालीले समृद्ध भूगोलमाथि बसेका विपन्न नेपालीको प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। रारा ताल, से–फोक्सुन्डो ताल, पचाल झरना, बडीमालिका जस्ता अनगिन्ती पर्यटकीय स्थलले भरिपूर्ण कर्णालीले सिंहदरबारको निगाह होइन, न्याय खोजिरहेको छ।



वि.सं. १८४६ अघिको विशाल खस राज्य, त्यसपछि एउटा भेग र हाल अञ्चलको रूपमा कर्णाली सबैको आकर्षणको रूपमा रहेको छ। तत्कालीन खस राज्यको गृष्मकालीन राजधानी जुम्ला उपत्यकामा र शीतकालीन राजधानी दैलेखको दुल्लुमा थियो। रोचक इतिहास बोकेको कर्णालीसँग राज्य मामिलाका धेरै लामो अनुभव छ। वि.सं. १८४६ मा बहादुर शाहको नेतृत्वमा कर्णालीलाई नेपाल एकीकरणमा समाहित त गरियो, तर कर्णालीले विकास र प्रगति पाएन। राणाकालमा कर्णालीमाथि डोटी राज्य हावी भएको पीडाका गाथा त्यहाँका मानिसहरू सुनाउने गर्छन्।
लोक संस्कृतिमा कर्णाली प्रदेश अत्यन्त धनी छ। आस्तिकता, धार्मिकता र अध्यात्मभाव, गीत र मङ्गल उच्चारणहरूमा पाइन्छ। गीतका प्रत्येक हरफमा प्रेरणादायी तथा मर्मस्पर्शी सन्देश झल्किन्छन्। हास्यरस, वीररस, करुणारस आदि नवरसहरू यी गीत–भजन, काव्य आदिमा पाइन्छ। त्यहाँका गीतका गेडाहरूमा न्याय खोजेका मानवीय सुस्केरा, कथा, व्यथा र संस्कृति बोल्छन्। कर्णालीका उखान–तुक्काहरू घतलाग्दा हुन्छन्। तर विडम्बना† वैभवशाली कर्णाली नै सबभन्दा गरिब र पीडित देखिन्छ।



नेपाली संस्कृतिको क्युरियो ढुकुटी मानिने कर्णालीमा पुरानो जमानाका विकृतिको विरासत पनि त्यति नै रहेका छन्। डोल्पाको भौगोलिक परिवेश र सामाजिक सन्दर्भलाई लिएर एरिक भेलीले बनाएको विश्व प्रख्यात फिल्म ‘क्याराभान’का हिरो थिन्ले डुन्डुप लामाले मार्मिक टिप्पणी गरे, ‘काठमाडौंका महिला ६० का पनि ३० का जस्ता, डोल्पाका महिला ३० का पनि ६० का जस्ता’ (कान्तिपुर, ०६९/१०/२० को ‘कोसेली’)। यसको कारण हो— गरिबी, कुपोषण, कामको अत्यधिक चाप, अशिक्षा र बालविवाह तथा चाँडो बच्चा पाउने प्रथा। यो पीडाबाट कर्णालीका महिलालाई मुक्ति दिनु नै हाम्रो विकासको सार्थक एजेन्डा हो।
असमानता कर्णालीको प्रमुख सामाजिक समस्या हो। कर्णाली यी असंगतिबाट मुक्त हुन जुर्मुराइरहेको छ। उसलाई जागरणका जुक्ति चाहिएको छ। वास्तवमा निगाह होइन, न्याय चाहिएको छ। त्यस्तो न्याय, यसको उन्नतिका चार पूर्वाधारको युद्धस्तरमा निर्माण आवश्यक छ— १) शिक्षा, २) स्वास्थ्य, ३) यातायात र ४) विद्युतीकरण। यतिमात्र सर्वत्र पुर्‍याउन सकियो भने यस ‘गाडधन’ले आफ्नो पौरख दिने क्षमता बोकेको छ। आफूसँग भएको भण्डारलाई बिर्सेर विकासको फल अन्यत्रबाट आउने आसा गर्नु सुनको थाल थापेर सुकाको लागि भिक्षा खोज्नु भन्ने उखान चरितार्थ हुनपुग्छ। यसको आशय कर्णालीप्रति केन्द्रको कुनै जिम्मेवारी र दायित्व छैन भन्ने होइन। राज्यको सर्वोच्च प्राथमिकतामा कर्णाली पर्नुपर्छ। कर्णालीलाई राज्यले दिएकोमा विरोध गर्ने कोही छैन।



अमेरिकाको प्रसिद्ध पत्रिका ‘नेसनल ज्योग्राफिक’मा कर्णालीबारे ‘कर्णाली : अ रोडलेस जोन अफ नेपाल’ शीर्षकमा आवरण सामग्री प्रकाशित भएपछि पश्चिमाहरूमा कर्णालीप्रति आकर्षण ह्वात्तै बढेको थियो। अब कर्णाली पर्यटनको विशेष प्याकेज सरकारले ल्याउनुपर्छ।
आज कर्णाली आफ्नो अखण्ड अस्तित्व बचाउनका लागि आवाज लिएर जागेको छ। राज्य संरचना तथा प्रदेश निर्माणको विषयलाई लिएर कर्णालीका जनतालाई चित्त बुझेको छैन। कर्णालीलाई टुक्र्याएर अनेक प्रदेशमा विभाजित गर्ने षड्यन्त्र यसको समग्र उन्नति र समृद्धि नचाहने नियत हो। विगतमा कर्णालीलाई टुक्राएर ‘जडान’ राज्य बनाउने उटपट्याङ प्रयास पनि भयो। कर्णालीवासीलाई नेपाली कांंग्रेसको सन्देश छ, तपाईंहरूका हर साझा मुद्दा र साझा हकहितका विषयमा नेपाली कांंग्रेस बिनासर्त तपाईंंहरूसँगै छ। कर्णालीको हित र विकासका लागि नेपाली कांंंग्रेसको सरकारले धेरैवटा कदम चलाएको छ र कर्णालीको विकासका लागि निरन्तर प्रतिबद्ध पनि छ।
सुदूर पश्चिमाञ्चल सरोकार मञ्चले पश्चिमका चार अञ्चल— महाकाली, सेती, भेरी र कर्णालीलाई समेटेर कर्णाली प्रदेश बनाउनुपर्ने धारणा अगाडि ल्याएको थियो। वास्तवमा हालै गरिएको ६ प्रदेशको संरचनाका लागि नेपाली कांग्रेसले यस अवधारणालाई आधार मानेको पनि हो। तर सहमति निर्माण गर्दा यो सहज हुनसकेन।



कर्णालीलाई छुट्टै राज्यको स्वरूप दिन नसके पनि विशेष स्वायत्त क्षेत्रको हैसियत प्रदान गर्ने कुरामा कसैको विरोध नहोला। किनकि संघीयता भएका भारतको उत्तरप्रदेशको जनसंख्या २० करोड छ भने मिजोरम राज्यको जनसंख्या मात्र ११ लाख छ। त्यस्तै अमेरिकाको क्यालिफोर्निया राज्यमा ३ करोड जनसंख्या छ भने भर्मोन्ट र वायोमिङ राज्यहरूको जनसंख्या ६/६ लाखमात्र छ। त्यसैले राज्य संरचनामा जनसंख्या मात्र होइन, भौगोलिक आधार पनि त्यत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। राज्य संरचना र प्रदेश निर्माणका क्रममा हाल मध्यपश्चिम, मधेस, थरुहट र कर्णालीमा उठेका समस्याहरूलाई न्यायोचित सम्बोधन दिने राज्यव्यवस्था र संविधानको निर्माण आज अत्यन्त आवश्यक छ। स्थानीय समस्या र सिकायतलाई लिएर जनस्तरबाट लोकतान्त्रिक विधिपूर्वक गरिएका जुलुस प्रदर्शनमा निहत्था जनतामाथि गोली चलाउने, मार्ने र घाइते बनाउने सरकारी दमन समस्याको समाधान होइन, यो त सरकारबाटै समस्यामाथि जटिलता थप्ने कार्य हो।
मैले कर्णालीका ५ वटा जिल्लामध्ये ४ वटा जिल्लाको भ्रमण गरेको छु। सबभन्दा अविस्मरणीय दुइटा क्षण– २०५३ साल मंसिर १ गतेदेखि जुम्लामा दुई हप्तासम्म वीर अस्पताल स्तरको विशेषज्ञसहितको पूर्ण नि:शुल्क स्वास्थ्य शिविर तथा औषधी वितरणको उद्घाटन गर्न पुग्दाको हो। म त्यसबखत स्वास्थ्यमन्त्री थिएँ। बजेट र अनेकौं प्राविधिक समस्या देखाएर त्यो स्वास्थ्य शिविर जुम्लामा गर्न नसकिने मन्त्रालयले कारण देखाउँदा पनि मेरै विशेष प्रयासमा त्यो स्वास्थ्य शिविर जुम्ला पुर्‍याइयो। त्यहाँको कठिनाइ र आवश्यकतालाई हेर्दै हामीले शिविरका लागि लगेको र काम सकेपछि फर्काउनुपर्ने एक्स–रे मेसिन मैले आफ्नो व्यक्तिगत जोखिममा त्यहाँका जनताको सेवाका लागि छोडियो र मन्त्रालयमा आइपर्ने विधिवत दायित्व पुरा गरियो। जुम्लाको त्यो कार्यक्रममा त्यहाँका प्रतिष्ठित राजनीतिज्ञ स्व. हरिश्चन्द्र महतको सहयोग र सद्भाव म कहिल्यै बिर्सन्न।



दोस्रो सन्दर्भ, २०६९ भदौमा मानसरोवरसम्मको यात्राका क्रममा गरिएको करिब एक हप्ता हुम्लाको भ्रमण हो। त्यस अवसरमा हुम्लाका कांग्रेस नेता जीवन शाहीबाट कर्णालीको बारेमा धेरै कुरा अवगत भयो। त्यसैबेला मैले मानसरोवरको मात्र नभई समग्र कर्णालीको धार्मिक–सांस्कृतिक महत्त्वबारे जान्ने मौका पाएँ। तीन सय वर्ष पुरानो जुम्ला बजारस्थित चन्दननाथ बाबाको मन्दिर कर्णालीको पुरातात्त्विक र सांस्कृतिक सम्पदामात्र होइन, त्यस क्षेत्रको गौरव नै हो। हुम्लालाई शिवजीको जन्मभूमिका रूपमा मान्ने किंवदन्ती छ। हुम्लाका ‘बाह्रदेउ’ गढ, महादेउ, रादेउ, झादेउ, हिल्सा, कैलाश, ल्वासुर, भनी, गुरा, सर्की, रामपाल, भैराम र मइठोको गढको रूपमा रहेको देवपुरी हुम्लालाई हेर्दा शिवजीको जन्मभूमि हो भन्ने मान्न कर लाग्छ। मानसरोवर जाने मार्ग यतै हुनाले पनि किंवदन्तीमा तुक छ। त्यसैले सिंगो कर्णाली हाम्रो तीर्थभूमि हो, पवित्रभूमि हो।
आजको कर्णाली मानवनिर्मित समस्यामा परेको छ। उत्तरतिरको सिमाना बन्द छ, दक्षिणको सिमानासम्म कर्णालीको पहुँच नहुनु थप कष्टकर अवस्थाको द्योतक हो। राज्यका नीति निर्माण तहमा कर्णालीको प्रतिनिधित्व आजसम्म हुन नसकेको खेदजनक अवस्था अब रहन दिनु हुँदैन। कर्णालीको मौलिक पहिचान कदापि मेटिनदिनु हुँदैन, हामी दिँदैनौंं। राज्य संरचनामा कर्णालीका जनतालाई अन्यायबोध गराउने र आक्रोशित बनाउने संघीयता सार्थक हुन्छ भन्ने मलाई लाग्दैन। त्यसैले केन्द्र वा प्रदेश अन्तर्गत त्यहाँको शिक्षा, स्वास्थ्य, स्थानीय विकास, धार्मिक, सांस्कृतिक, भाषिक र अन्य मानवीय विकासका लागि स्थानीय नेतृत्वमै अधिकारसम्पन्न विशेष स्वायत्त क्षेत्रको रूपमा व्यवस्था गर्नुपर्छ। वास्तवमा कर्णालीबाटै त्यहाँको विकास र सुव्यवस्थापनको सुरुआत हुनसक्यो भने त्यो नै सबैका लागि हर्ष र गौरवको विषय हुनेछ।



केसी नेपाली कांग्रेसका केन्द्रीय सदस्य तथा सभासद हुन्। 
इकान्तीपुरबाट साभार गरिएको 

Monday, September 5, 2016

थली दुर्गाको बिसरती र बाँठ्‌पालाको वेदढुंगा

योगी नरहरिनाथले भन्ने गर्नुहुन्थ्यो, देवताहरुको शासनकालमा बर्खाको राजधानी कैलाश मानसक्षेत्र र हिउँदको राजधानी खप्तड हो । त्यही खप्तडको उत्तर पश्चिममा रहेको बझाङको धर्म संस्कृति र इतिहास अनौठो छ । त्यहाँका चाडपर्वहरुबाट समग्र दैवी सभ्यता र देशको इतिहास थाहा पाउन सजिलो पर्ने देखिन्छ ।
आदि शक्ति दुर्गा हुन्, महादेव हुन् अथवा ईन्द्र र उनका छोरा जयन्त (मष्टो) हुन्, ती सबैका कथाहरु बझाङसँग जोडिएका छन् । मष्टो र उनका भान्जा तथा सहयोगी रुपमा रहेका लंगरशाहीको प्रसंगबाट पालवंसी जुम्लाका अधिपति बलिराज शाहीहरुको पुर्खाको इतिहास पनि जोडिएको देखिन्छ ।
लाँगो र बाँठपाला देवताको मुख्य मन्दिर साईपाल जाने बाटोमा पर्ने टाँडमा छ । यस मन्दिरका सम्बन्धमा ब्रिटेनका नागरिक सिडनी विग्नालले आफ्नो पुस्तक स्पाइ अन द रुफ अफ वल्र्डमा गरेका छन । उनले सेतीको खोँचमा हिउँमा चिप्लेर खस्दा कुनै अदृष्य शक्तिले जोगाएको, पछि बाटोको यस मन्दिरमा सम्मान स्वरुप आफ्नो झोलामा रहेको सिक्का र रुपैयाँपैसा चढाएको साथै त्यहाँबाट बाँकी बाटोमा आफ्नो रक्षाका लागि पित्तलको घण्टी र चारवटा चाँदीका सिक्काहरू बोकेर लिएर गएको उल्लेख गरेका छन् ।
बाँठपालालाई जुम्लातर्फ पनि मान्ने गरेका छन् । समूहका अरु देवताहरु कैलाश जान सकेनन, यी दुई देवताहरु मात्रै त्यहाँ पुग्न सफल भएका थिए र लाँगो देवताले सुनिकोट—जिदैकोटको सन्धि गराउन सहयोग गरेका थिए जसका कारण नेपाली भूभागको सीमाना तिब्बतको साल्सु गंगा (तिब्बत कर्णाली) सम्म थियो । यो बाटोमा हिँड्ने तीर्थयात्रीहरु यी देवताको पूजा गर्दै जान्छन् र यी देवताहरु बाटामा रक्षकका रुपमा मानिन्छन् । कैलाश मानसरोवर क्षेत्रको बाटो लाँगोको नियन्त्रणमा रहेको मानिन्छ ।
यस प्रसंगमा थलीको माडुँमा हुने माता दुर्गाको बिसरती पूजा र बाँठपालाको वेदढुंगाबारे संक्षिप्त जानकारी प्रस्तुत छ ।
थली दुर्गाको विसरती
भदौ २० गते बझाङको थलीको दुर्गा मन्दिरमा र महालिङ्ग माडुँमा समेत ठूलो मेला लाग्छ । यसलाई स्थानीय मानिसहरू बिसरतीको मेला भन्दछन् । यो मेला प्रत्येक बर्षको भदौ महिनाको बीस गते नै मनाइन्छ । अन्य पर्वहरु माघ र फागुनको १६ गते हुन्छन् । चन्द्रमासका तिथिहरुले यी मेलाहरूको दिनलाई कुनै असर पार्दैनन् र सौर्यमासको आधारमा आयोजना हुन्छन् । यी मेलाहरूमा टाढा टाढाका मानिसहरु माडुँ (मन्दिर) मा जम्मा हुन्छन् ।
वैदिक ग्रन्थ तथा पुराणहरूमा दुर्गाको नाम विभिन्न ठाउँमा आउने गरेको छ । दुर्गा धेरै ठाउँमा देवदानवहरूका विभिन्न लडाइँमा देवताहरूको पक्ष लिएर लडेको पाइन्छ । दुर्गाका विभिन्न रूपहरू समेत उल्लेख भएका छन् । मष्टोका सोह्र बहिनीहरूमध्ये सबभन्दा जेठी बहिनी दुर्गालाई मानिन्छ ।
बझाङका प्रचलित कथाहरुका साथै विष्णुप्रसाद खत्री, विष्णुभक्त जोशी (शास्त्री), देवीचन्द्र जोशी, जनकबहादुर सिंह, हर्कबहादुर बम, स्व. मानमल विष्ट, र स्व. लालबहादुर बोहराको संकलनबाट प्राप्त दुर्गाका फाग (भजन) हरुका अनुसार सोह्र बहिनी देवीहरु मालमा पैदा भए । देवीहरु मालमा जब जवान भए, त्यति बेलाको चलन अनुसार अझ बढी शक्ति प्राप्त गर्न उचा हिमाल र खासगरी कैलाश मानसक्षेत्र जहाँ देवाधिदेव महादेवको जन्म र कर्म स्थान छ, त्यहाँ तीर्थ गर्ने परम्परा रहेकाले देवीहरु, भाइ मष्टो देवता समेत हिमालतिर लागे ।
देवीहरु र मष्टो मालबाट पर्वत पुगेपछि तिनीहरुको शिव स्वरुप महालिगंसँग भेट हुन्छ । सोधपुछ र चिनजानपछि आफ्नो कुरा राखेर देवीहरुको विवाह महालिंगसँग हुन्छ ।
महालिंगका साथमा, सुर्मालाई लिएर दुर्गाले पहाडमा हालको सैनपसेलाको बीचमा पर्ने १३ हजार फीटमा पर्ने थलचौरमा बस्ने विचार गरिन् । त्यो डाँडाको टुप्पालाई उनले आफ्ना दाजु मष्टोको सहयोगमा वीरहरू लगाएर सम्याएर एकै रातमा मैदान बनाउन लगाइन् । धान रोप्न पानीको ब्यवस्था भयो । देवीले आफ्नो साथमा परापुलो धानको बीउ, पाँगरजडीको बोट तथा विशेष प्रकारको गुलाफको फूल बोकेर ल्याएकी थिइन् ।
मैदान सम्मिएपछि खेतमा रोपाइँ हुँदै, आधाआधि काम भइसकेकोमा कताबाट छिचिकाट्टे कीरा (पानी पर्दा निस्कने अस्थायी पखेटा भएको किरा, फागमा पंक्षी भनिएको) उडदै आयो, रोपाइँ हुने बेलामा घीन लाग्ने कीरा देखिएकाले देवीले माटो अशुद्ध ठहर्‌याई त्यहाँ नबस्ने निर्णय गरी त्यो ठाउँलाई त्यत्तिकै छोडेर हिडिन् ।
यदि देवीले त्यो ठाउँ छोडने निर्णय नगरेको भए सम्भवत सबैभन्दा उच्च स्थानमा धान खेती हुने थियो । अहिले पनि वारपार गर्दा आधा घण्टा लाग्ने ठूलो मैदान छ । मैदानमा घाँस हुँदा आधा रोपाइँ गरेको र बीउका मुठा आधा छोडिएको दृश्य देखिन्छ । बीचमा ठूलो ढुंगा छ जसमा बसेर देवीले पहाड सम्याएको हेरेकी थिइन् ।
दुर्गा त्यहाँबाट हिडेर महालिंग र आफ्नी बहिनी सुर्माका साथ सैनगाउँ आइपुगिन् । त्यहाँ एउटा घरमा कडायत थर भएकी एक्ली बूढी थिइन् । उनीहरुले आफूलाई भोक लागेकाले खानाको ब्यवस्था गरिदिन अनुरोध गरे । ती बूढीको घरमा केही थिएन । गोठमा बाह्र बर्षदेखि ब्याउन छोडेकी थारी गाई, माथिल्लो तलामा केही ढुटो सहितका कनिका र अगेनाको छेउमा एउटा माटाको हाँडीमात्र रहेछ ।
ती महिला आफ्नो अवस्थाबारे उनीहरुलाई बताउँदै थिइन् । हेर्दाहेर्दै ढुटो सहितका कनिका चामल र माटाको हाँडी तामाको ताउलीमा परिणत भए । उनलाई देवीले गोठबाट दूध ल्याउन अह्राए । अघिको चमत्कार देखेकी महिला गोठमा जाँदा बाच्छो गाईसँग खेलिरहेको थियो । उनले खुशी भएर हत्तपत्त दूध दुहेर ल्याई माथिल्लो तलामा देवीहरुका अगाडि राखिदिइन् । खानाका लागि सामान तयार भएपछि देवीहरुले खाने बेला भित्र नपस्न र नहेर्न अनुरोध गरी उनलाई बाहिर पठाए । कोठा जस्तो ठाउँमा कतैबाट पनि भित्र प्रकाश पस्न नपाओस् भनेर झ्याल ढोका थुनिएको थियो । तिनीहरु खीरको रुपमा खाना बनाएर खाने भनेर गोप्य कोठामा पसे ।
महिलालाई तिनीहरुका बारेमा कौतुहल जागेर उत्सुकतावश ठिक्क खाने बेलामा नियतवश आफूले छोडेको सिन्का छिर्ने सानो प्वालबाट भित्र हेरिन् । कोठाभित्र प्रकाश छिर्दा मानिसको छायाँले खीर अशुद्ध भएको भन्दै ताउली त्यही छोडेर देवीहरु नखाई थलीको बाटो लागे । उनीहरुले अहिले माडुँ भएको ठाउँमा बस्ने निधो गरे । महिलाले आफ्नो गल्ती महसुस गरी तातो खीरको ताउली टाउकोमा राखेर चाहा चाहा (गल्ती भयो) भन्दै पछाडि दौडिदै थलीसम्मै पिछा गरिन् । तातो खीरको गहु्रङ्गो ताउलीले ती आइमाईलार्ई कुनै असर गरेन ।
हाल पनि त्यही परम्परा अनुसार मान्छेले धान्न नसक्ने तातो खीरका ताउली त्यसरी नै चाहा चाहा भन्दै मान्छेहरुको समूहसहित दौडाएर लाने गरिन्छ । त्यो खीर भगवतीलाई चढाएपछि प्रसादको रुपमा जात्रा भर्नेहरूको बीचमा बाँडिन्छ । देवीले आफूसँग ल्याएको परापुलो धान थलीको फाँटमा रोपिन् । हाल पनि त्यहाँ यही जातका धान रोपिन्छ । उनले आफूसँगै ल्याएको गुलाफ र पाँगरजडी पनि रोपिन् ।
मन्दिरमा रहेको पाँगरको रुखलाई पाँगरजडी भनिन्छ । हाल यो एउटै रुखको दुई भाग दुईतिर छ । अझ दार्चुला तर्फका मानिसहरुले त्यसतर्फ समेत गरी तीनतिर रहेको मान्छन् । यसको एकभाग थलीको दुर्गा मन्दिरमा भने अर्को भाग पचासौं किलोमिटर टाढा सुर्मासरोवर नजिक थकुन्नाडामा छ ।
थलीमा आएको केही समयसम्म दुर्गा र सुर्मा मिलेर बसे । तिनीहरुका बीचमा एउटा कारणले मनमुटाव भएर झगडा पर्‌यो । महालिंगलाई छालाको रोग लाग्दा लसुनको औषधी लगाउनुपर्ने भयो । दुर्गाले सुर्मालाई औषधीका लागि लसुन कुट्न अह्राइन् । सुर्माले आफूले गन्ध सहन नसक्ने हुँदा लसुन कुट्न मानिनन् । एकातिर लोग्नेको स्याहारसुसार गर्नुपर्ने, अर्कोतिर बहिनीले अह्राएको काम नगरिदिँदा दुर्गालाई रिस उठ्यो । उनले सुर्मालाई भनिन्, यदि तिमी लसुनको गन्ध सहन सक्दिनौ भने शिकाआग्र (जहाँ लसुन हुँदैन) तिर जाऊ, यहाँ किन बस्छ्यौ ?
यस्तो कुरा सुन्दा सुर्माको चित्त दुखेर त्यहाँबाट हिँड्ने निर्णय गरिन् । पाँगरको रुखमा दुवैको माया तथा दावी थियो । उनले थलीको मन्दिरमा रहेको पाँगरको आधा रुख पनि मागिन् । आधाआधा गर्ने सल्लाह भए अनुसार सुर्माले आधा च्यातेर लगिन् र आफ्नो क्षेत्र सुर्मासरोवरको दौलीचौर नजिक थकुन्नाडामा स्थापित गराएकी थिइन् । ती रुखहरु अलग अलग हेर्दा समेत एक अर्काबाट चुँडिएका जस्ता र त्यही दिशा तर्फ फर्केका देखिन्छन् ।
थलीमा दुर्गामात्र रहिन् र त्यहाँको आधा भागमात्र बाँकी पाँगरजडी उनको भागमा रह्यो । सुर्माले थलीको आधा भाग फाँट समेत चुँडेर लिइगइन् । भनिन्छ त्यस बेलादेखि थलीको ज्यूलो चारैतिर भत्केजस्तो भई आधाभन्दा बढी गयो । दुई दिदीबहिनीले नजिकका गाउँहरू समेत आफ्नो भक्तको रुपमा आधाआधा बाँडी लिएका थिए । सुर्माले दिदीबाट आधा भाग लिएको कुरा निम्न फागले पनि स्पष्ट पार्दछ ।
थलीको ज्यूलो आधा चुँडी लिउँला!
पाँगर जडी आधा चुँडी लिउँला!!
स्मरण रहोस्, एउटा देवीको भागमा परेका मानिसहरु अर्को देवीको जात्रामा उपस्थित हुँदैनन् ।दुर्गाका मन्दिरहरु अन्यत्र भए पनि वास्तविक मन्दिर यही हो भनी मष्टोका पूजारीका वंशज माधवप्रसाद जोशीको दाबी छ । तलै जुत्ता खोलेर मन्दिरसम्म पुग्न खुड्किला उक्लेर जानुपर्छ ।
यी खुड्किला देवीका भक्त कुनै राजाले बनाइदिएका हुन् भन्ने मानिन्छ । देवीको मन्दिर बनाउन पुत्र बाँठपालाको भूमिका रहेको प्रचलित फाग गीतहरुमा सुन्न पाइन्छ । थलीमा घर भएका राजनीतिक ब्यक्तित्व भैरवबहादुर सिंहका अनुसार दुर्गादेवीको धामी हुन बाह्र बर्र्ष पुरा नगरेको कन्या हुनुपर्छ ।
ती कन्यामा साँच्चीकै देवी औतार भएमा, तिनले वेदको किताब हातमा लिएर बसेको पूजारीबाट सोधिएका ऋचाहरु भन्न सक्ने, जङ्गलबाट बाघ बोलाएर त्यसमा चढ्ने र करुवाको मुखबाट पसेर टुटीबाट निस्कने जस्ता विभिन्न कठीन परीक्षा पार समेत गर्नुपर्छ । नत्र उनीमाथि देवी औतार भएको मानिदैन । हाल धामी नरहेको भए पनि पूजा नियमित हुन्छ ।
वेदपाठी बाँठपाला
हाल प्रचलित चारवटा वेदहरु मष्टो संस्कृतिको अभिन्न अंगको रुपमा रहेको छ । धामी आफू अनपढ भएपनि देवता औतार हुँदाका अवस्थामा वेदका ऋचाहरु भन्न सक्नुपर्छ । यी देवताहरुको मन्दिरमा होम यज्ञ हुँदा वेदका ऋचाहरु नै प्रयोग गरिन्छ । मष्टोका प्रमख सहायक लाँकुडा देवता (उनका भानिज, जालपा देवीका पुत्र) सम्पूर्ण वेदका ऋचाहरु भन्न सक्छन्् ।
मष्टो संस्कृतिमा दुर्गापुत्र बाँठपालाको मूल भूमिका छ । उनी अत्यन्त शक्तिशाली देवताको रुपमा चिनिन्छन् र बलको प्रयोग गर्नु परेमा समेत उनी अगाडि आउँछन् । उनी जुम्ला पुगेर त्यहाँका राजालाई समेत थलीमा आफ्नी आमा दुर्गा र बुवा महालिंगको पूजामा आउन बाध्य पारेका थिए । थलीमा देवीको आगमनपछि उनी आठ महिनाको गर्भवासपछि जन्मेका थिए । बाँठपालालाई वेदपाठी देवताको रुपमा चिनिन्छ ।
लाँगो देवता आफ्नो कैलाश मानसरोवर यात्राको क्रममा दुर्गालाई भेटन थली पुगेका थिए । उनले माता दुर्गाको आशीर्वाद प्राप्त गरी भाइ बाँठपालालाई साथ लैजान अनुमति मागे । बाँठपालाको साथ पाएमा उनले भोटतिर जाने तीर्थ यात्रीबाट हुने पूजाको भाग दिने वाचा गरेपछि दुर्गाले छोरालाई लंगर शाही (लाँगो)को साथ जान अनुमति दिइन् । आमाको आज्ञा र दाजु लाँगाको अनुरोधमा उनी आफूले पढने वेद काखीमा च्यापेर तयार भए । लाँगो र बाँठपाला दुबै भाइ मातालाई ढोगेर आशीर्वाद लिई अगाडि बढे ।
दुबै देवताहरु साईपालतर्फको बाटोमा कैलाशतर्फ अगाडि जाँदै थिए । तिनीहरुसँग देवताहरुको ठूलो समुह थियो । अगाडि बढ्दा बाटो बनाउने काम समेत सँगै हुन्थ्यो भने विभिन्न राक्षसहरुको अवरोधको पनि सामना गर्नु परेको थियो । बाटामा बलिया राक्षस भेटिए लाँगोले बाँठपालालाई कुस्ती लड्न अगाडि सार्थे र उनले राक्षसले केही भन्न नपाई पछारी दिन्थे ।
उनको दैवी शक्तिको नमूना, कडा चट्टान भएका टाँड भन्ने ठाउँको बाटोमा देखिन्छ, जुन उनले आफुलाई दिएको जिम्मेवारी एक मिर्मिरेमा सिध्याएका थिए ।
उनी बाटामा हिँडदा नियमित वेदपाठ गर्थे । एकचोटी एउटा घटना भयो– उनी आफ्नो नित्यक्रम अनुसार सेतीनदीको किनारमा वेदपाठ गरिरहेका थिए । माथि टाँडको चट्टानबाट लाँगो देवताले बाँठपालालाई आवाज लगाए । वेदपाठको काम नसकिएकाले बाँठपालाले आफ्नो कामलाई निरन्तरता दिएपछि लाँगो देवताले अर्को चोटी हाँक दिई रिसाएर उनको ध्यान आफूतिर तान्न वेदको पुस्तकलाई ढुंगामा परिणत गरिदिए ।
स्थितिको गम्भीरतालाई बुझी बाँठपालाले ध्यानदृष्टिले हेर्दा राक्षसहरु डाँडामाथि धौलपुरा देवतालाई काटकुट गरी मासु भाग हाल्दै रहेछन् । उनले त्यही नदी किनारबाट घरजत्रा दुई अजंगका ढुंगा त्यसतर्फ फाले । राक्षसहरुको समूह ढुंगाहरु आएको देखेर तितरवितर भयो । नजिक दौडेर जाँदा राक्षसहरु मासुको भाग लगाएर खान ठिक्क परेका रहेछन् । अलि ढिलो भएको भए सिध्याई सक्ने रहेछन् । लाँगो देवताले मासुको संरचना जोडजाम गरेर धौलपुरा जीवित गराई दिए ।
भएको के रहेछ भने बाटो काटदा धौलपुरा देवता एक्लै परेको समयमा कब्जामा पारी काटकुट गरेर खाने सुर गरेछन् । धौलपुरा देवता हराएको कुरा लाँगाले थाहा पाई बाँठपालालाई बोलाए ।
अत्यावश्यक अवस्थामा बोलाउँदा पनि बाँठपालाले आफूतिर ध्यान नदिएको भनी रिसाएर लाँगाले ढुङ्गामा परिणत गरेको भनिएको एउटा पुस्तक आकारको ठूलो ढुङ्गालाई बाँठपालाको वेद भनिन्छ । बाटो ओहोर दोहोर गर्ने मानिसहरु वेद अथवा पुस्तकेढुंगा भनेर यसको पूजा गर्छन् ।
श्रुतीमा रहेको वेदपछि पुस्तक आकारमा आएपछि बाँठपालाले बोक्ने गरेका थिए । राक्षसहरुले वेदलाई क्षति पुर्‌याउन सक्ने भएकाले ढुंगामा परिवर्तन गरिएको थियो भन्ने मान्यता पनि छ । किताबको बीचमा पानाहरुको आकार समेत प्रष्ट देखिन्छ । लाँगो देवताले पनि धामीमा औतार हुँदा आफूले नै त्यो वेदरुपी किताबलाई पत्थरमा रुपान्तरित गरेको भन्ने गरेका छन् ।
केही मानिसले बाँठपालालाई वीरभद्रको रूपपनि मान्छन् भने केहीको मान्यतामा लाँगो देवता कृष्णको अर्को औतार भएकाले बाँठपाला बलरामका औतार मान्छन् । उत्तराखण्डतिर वीरभद्रलाई भूकुण्ड भैरव मानिन्छ । उनको जन्म वेदपाठी ब्राह्मणको घरमा भएको थियो र उनले केदारनाथमा आएर केदारनाथ तथा जोशीमठमा पूजाको चलन चलाएका थिए । यसतर्फ समेत बाँठपालालाई वेदपाठी मानिएकाले तादाम्यता मिल्न आउने हुँदा कतै यिनी भूकुण्ड भैरवको अर्को रुप त होइनन् भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ ।
(भदौ २० गते बझाङको थलीको दुर्गा मन्दिरमा र महालिंग माडुँमा समेत ठूलो मेला लाग्छ । यसलाई स्थानीय बिसरतीको मेला भन्छन् ।)

Sunday, August 7, 2016

नागपञ्चमीमा मष्टो मेला

इन्दिरा शाह आइतवार, साउन २३, २०७३ 
हिमवत् खण्डले ब्रह्माण्ड नै महादेवको राज्य मानेको छ । कालान्तरमा शक (खस) बहादुर भन्ने व्यक्तिले ठूलो तपस्या गरेपछि महादेवले तिनलाई नाम बदलेर देवराज इन्द्र राखेको र उनैलाई आफ्नो राज्य प्रदान गरेका थिए । यिनै स्वर्गका राजा देवेन्द्रका छोरा तथा पृथ्वीका राजा हुन्, श्री मष्टो देवता ।
पृथ्वीका राजा मष्टोदेवको बारेमा विख्यात कुशा भट्टको फागमा कसका पुत गोसाई कसका जाया, इन्द्रका पुत गोसाई मण्डाल्नीका जाया (छोरा) भनेर मष्टोलाई स्वर्गका राजा देवराज इन्द्रका छोरा भनी उल्लेख गरेको पाइन्छ । यस्तै मष्टोबारे आजसम्म लेखिएका कृतिहरूमा सबैभन्दा बढी प्रमाणिक कृति मष्टो संस्कृति र परम्परा भन्ने पुस्तकका लेखक श्यामबहादुर खड्काले मष्टो इन्द्रका छोरा जयन्त भनी ठोकुवा गरेका छन् र मष्टोको मूल भूमि जुम्ला भन्ने उल्लेख गरेका छन् । मष्टो सम्बन्धमा यसअ
घिका प्रायः लेखकहरूले नाम र उत्पत्ति स्थानबारे भ्रमपूर्ण कुरा अघि सारेको पाइन्छ ।
योगी नरहरिनाथ, बालकृष्ण पोखरेल, प्रेम कैदी र कर्णाली सेतीका लेखकहरूबाहेक अन्यले मष्टोलाई मष्ट, मस्त वा मष्टा लेख्ने जस्ता भ्रमपूर्ण शब्दावली प्रयोग गरेको देखिन्छ । यस्तै मष्टोको संख्याबारे पनि विद्वान्हरूमा अहिले पनि विवाद भइरहेको पाइन्छ । तर मष्टो संस्कृति र परम्परा भन्ने पुस्तकको पाना ४०३ मा मष्टो देवताको फागमा १६ बहिनी दुर्गा देवी एक्लो भाइ मष्टो भनी बझाङ सुवेडाका हर्कबहादुर बमको स्रोतबाट मष्टो धेरै नभएको र उनका अवतार एवं स्थानले नाम अनेक कहलिएको देखिन्छ ।
मष्टो देवताबारे द ट्रिव्युन चण्डिगढबाट १२ सेप्टेम्बर २०१० मा प्रकाशित समाचारमा मष्टो देवता नेपालबाट बद्रीनाथ जुहार्न गएका तीर्थयात्रीको डोकोमा आएको शिला त्यही बसेको भनी चण्डाक मष्टोबारे उल्लेख गरिएको छ । विश्वभर फैलिएका मुख्यतया नेपाली र अन्य हिन्दुहरूका कुल देवता हुन् मष्टो । मष्टोबारे मष्टो संस्कृति र परम्परा पुस्तकको भूमिकामा इतिहासकार प्रेम कैदीले योगी नरहरिनाथ र बालकृष्ण पोखरेलको हवाला दिँदै मष्टो विश्वका आदि संस्कृतिको मूल भएको उल्लेख गरेका छन् । कैदीले मष्टो भोटमा मण्डला पूजा गर्दा राजाहरूका राजा महाराजा भनी पहिलो भाग चढाइने ग्याल्बो पेहार हुन सक्ने दाबी गरेका छन् ।
तर पेहारलाई ब्रह्मा, विष्णु र महेश्वरको सिंगो अवतार दत्तात्रयलाई मानिएको पनि कैदीको भनाइ छ । उनले बेबीलोनका देवता अहुर मज्दासँग जोडेर पारसीहरूका देवता तथा बेबीलोनको सभ्यताका निर्माता पृथ्वीका राजा नै हुन सक्ने दाबी गर्दै जुम्लाको हाल कालिकोटमा पर्ने बडिमालिकाको मन्दिरपूर्वको भूभाग जालन्धर राजाको राज्य रहेको र मष्टोका प्रशस्तिहरूमा उल्लिखित जालन्धर भन्ने स्थान यही रास्कोट क्षेत्र रहेको दाबी गरेका छन् । यस्तै रास्कोटको विजयपुरमा मात्र दुधे मष्टोको माँडु (मन्दिर) रहेको र त्यहाँमात्रै दुधे मष्टोका धामी हुनुले पनि मष्टोको आदि थलोबारे धेरै विवाद गर्नु आवश्यक रहँदैन भनी पंक्तिकारको जिज्ञासालाई शान्त पारेका छन् ।द ट्रिव्युनले मष्टोलाई पानी बर्साउने देवता भनेको छ ।
उत्तराखण्डमा मष्टो पूजा र तीनदिने मेला
मष्टोलाई यहाँ कुलदेवता मोष्टा भनिन्छ । डा. राम सिंहले राग भाग काली कुमाउँ भन्ने पुस्तकमा मष्टोलाई इन्द्रको छोरा र धेरै ठाउँमा पुजिने देवता भनेका छन् । यिनलाई कुमाउका विभिन्न भागहरू थलकेदार, ध्वज, लटौडा आदि स्थानमा पूजा गरिन्छ । कुमाउको चम्पावतको खिलापित्ती फाँटमा अखिल तारिकादेवीको मन्दिरबाहिर मष्टोको पूजास्थल पनि छ । सुइगाउँ र जौलाडी (लोहाघाट देवीधुरा मार्ग) बाट एक किलोमिटर टाढा पाटी भन्ने गाउँमा देवदारुको घना जंगलभित्रको मन्दिरमा पनि मष्टोको पूजा हुन्छ ।
तामलीमा कालछिन (कालसैन), मस्टो आदि देवताको पूजा हुन्छ । यिनको कुनै मूर्ति नभई मन्दिरभित्र रहेका पवित्र शिलालाई देवता मानेर पूजा गरिन्छ । चम्पावतको तल्लो क्षेत्रमा लद्या नदीनजिकै मष्टोको नामबाट ठाउँको नामसमेत मोष्टा बकौडालाई मोष्टागाउँ पनि भनिन्छ । केही मानिसहरूले मोष्टा नाम भएको कारणले मोट्टा (निगाला) को मान्द्रो पनि मान्ने गरेका छन् ।
मष्टोको मन्दिरमा नागपञ्चमी (भदौ पञ्चमी) को दिनमा सरकारी स्तरमै स्थानीय प्रशासन तथा राज्य सरकारबाट तीनदिने साँस्कृतिक मेलाको आयोजना गर्ने गरिएको छ । सो अवसरमा मष्टो देवताका डोलानजिकैको गाउँबाट ल्याउने र पूजा सकिएपछि सो डोला फिर्ता लग्ने प्रचलन छ ।
उत्तराखण्डको कुमाउअन्तर्गतको प्रमुख सहर पिथौरागढबाट ६ किलोमिटर पश्चिम उत्तरमा पर्ने ६ हजार फिटको उचाइमा रहेको चण्डाकमा मष्टो देवताको मन्दिर रहेको छ । स्थानीय मानिसहरू यसलाई मोस्टामानु (माँडु) भन्छन् । उनलाई मौसम तथा वर्षाका देवता इन्द्रका पुत्र र पृथ्वीमा इन्द्रको निर्देशनको पालना गर्ने गरी प्रतिनिधिको रूपमा लिइन्छ । स्थानीय मानिसहरू परम्परागत रूपमा यी देवतालाई पनि मौसम वा वर्षाका देवता मान्छन् ।
वर्षा नभएमा यिनको पूजा गरेर पानी माग्ने चलन छ । होम र पूजापछि पानी पर्ने विश्वासका कारण मानिसहरू सुक्खा मौसम भए पनि उनको मन्दिरमा छातासमेत बोकेर जान्छन् । यहाँ सधैँ साँच्चिकै पानी पर्ने गरेको उदाहरण छन् । यहाँ माथिपट्टि ढिस्कोमा पक्की मन्दिर बनाइएको छ । यो मन्दिर सफा, सुग्घर गरी राखिएको छ ।
मष्टोको मन्दिरमा नागपञ्चमी (भदौ पञ्चमी) को दिनमा सरकारी स्तरमै स्थानीय प्रशासन तथा राज्य सरकारबाट तीनदिने साँस्कृतिक मेलाको आयोजना गर्ने गरिएको छ । सो अवसरमा मष्टो देवताका डोलानजिकैको गाउँबाट ल्याउने र पूजा सकिएपछि सो डोला फिर्ता लग्ने प्रचलन छ ।
कसैकसैले मष्टोलाई नागपञ्चमीमा पूजा हुने गरेकाले शक्तिशाली नागको रूपमा पनि मान्ने गरेका छन् । मष्टोको मन्दिरमा उनीसँगै गणेश र अन्य देवीदेवता महाकाली, पशुपतिनाथ, लाटा देवताको पवित्र शिलाको पूजा गरिन्छ । नागपञ्चमीमा पूजा गर्न नसक्नेले ऋषि पञ्चमी अथवा श्रीपञ्चमीमा पनि पूजा गर्दछन् । चम्पावतमा गणेश चौथीमा पूजा गरिन्छ ।

मष्टोले बलि नलिए पनि गणहरू रक्तभोगी भएकाले तिनीहरूलाई सन्तुष्ट पार्न मन्दिरनजिक राँगा तथा बोकाको बलि हुन्छ । उत्तराखण्ड क्षेत्रमा अरू देवताको पूजा जागर (भजन) द्वारा हुने गरे पनि यिनको पूजामा कुनै जागर गाइँदैन । मष्टोको मन्दिरमा हवन गरेर यज्ञको आयोजना गरिन्छ । बाजागाजाको तालमा धामी नाचसहित पूजा हुन्छ । मष्टोका मन्दिरहरूमा भक्तजनहरूले शिवरात्रिमा पनि पूजा गर्ने गरेका छन् ।
मुख्य मन्दिरको सामुन्ने कालभैरव र बटुकभैरवको मन्दिर छ । उक्त मन्दिरमा एक पत्थर पनि रहेको छ, जसलाई शक्ति पाषाण भनिन्छ । यसलाई नौ मानिसहरूको एक-एक औँलाको बल दिएर उठाइन्छ ।मानिसहरू पिथौरागढ आसपासको सोर उपत्यका, काली कुमाउलगायत उत्तराखण्डका विभिन्न भाग र नेपालबाट समेत मेलामा उपस्थित हुन्छन् । मेलामा जम्मा भएका मानिसहरूले आफूले उत्पादन गरेका कृषिजन्य सामान परम्परागत रूपमा बेच्ने र आवश्यक परेको मानिसले किन्ने गर्दछन् । कृषि उत्पादनबाहेक काठ तथा फलामका आवश्यक साधनहरूको समेत खरिद-बिक्री हुने गर्छ ।
मानिसहरू अघिल्लै दिन जम्मा भएर परम्परागत कुमाउनी लोकगीत र नाचको आयोजना गर्दछन् । पहिले सवारीको आवागमन कम हुँदा आसपासका मानिसहरू मात्र जम्मा हुन्थे । सवारीको सुलभताले अहिले हिन्दुस्तान, नेपाल तथा तिब्बतका ठूला सहरहरूबाट समेत मानिसहरू आउन थालेका छन् । आफ्ना सामानहरू बिक्री गर्न ठूला व्यापारीहरू पनि यस मेलामा ठूलो भीड लाग्ने मानव सागरका कारण आकर्षित भएको पाइएको छ ।
मन्दिरपरिसरमा एउटा ठूलो पिङ छ । मष्टोकी बहिनीहरू आएर पिङ खेल्छन् भन्ने विश्वास गरिन्छ । यहाँ एउटा आश्चर्यको विषय के छ भने पिङ हल्लिरहेको हुन्छ तर पिङ खेलिरहेको मानिस देखिँदैन ।स्थानीय किम्वदन्ती र पंक्तिकारलाई स्थानीय पूजारी तथा जानकार व्यक्तिहरूले भनेअनुसार पहिलेपहिले उक्त स्थान भएर बाटो पश्चिम कुमाउ, गढवाल, बद्रीनाथ तथा केदारनाथतर्फ जान्थ्यौँ । त्यही बाटो भएर विभिन्न ठाउँका मानिसहरूका साथै नेपालीहरू पनि हिँड्ने गर्थे ।
एकपटक नेपाली तीर्थयात्रीहरूको समूह डोको बोकेर त्यो बाटोबाट बद्रीनाथतिर जाँदा साँझपख अँध्यारो हुँदै जान थालेकाले हाल मन्दिर रहेको ठाउँमा बास बस्न भनी डोकाहरू भुइँमा राखे । तिनीहरूमध्ये एकजनाले सिलौटो बोकेको थियो । उनीहरूले खाना पकाउन थाले र नुन पिस्ने सिलौटोसमेत निकाले । त्यसपछि सिलौटो डोकामा राखी सुते । बिहान डोको उठाउन लाग्दा त्यो डोको राखिएको ठाउँबाट उठेन । नेपालीहरूलाई आफूसँग मष्टो आएको र त्यहीँ बस्न खोजेको आभास भयो । मष्टो देवताको इच्छाअनुसार उनलाई यसै ठाउँमा स्थापित गरेर पूजाआजा हुन थाल्यो । उक्त सिलौटोलाई अहिले मन्दिरभित्र राखी पूजा गर्ने गरिन्छ । त्यहाँका स्थानीय मानिसहरूले मष्टोलाई नेपालीहरूले ल्याएको र नेपालबाट आएको नेपालका देवता भनी मान्ने गरेका छन् ।
उक्त डोको ढुंगामा परिणत भइसकेको रहेछ । डोकाको आकारको ढुंगो मन्दिरको चौरमा घोप्ट्याएको जस्तो अहिले पनि देख्न सकिन्छ । एक अर्को मान्यताअनुसार यी देवतालाई सोर उपत्यका क्षेत्रमा शासन गर्ने तत्कालीन बम्म (बर्मा) हरूले आफ्नो कुल देवताको रूपमा नेपालबाट ल्याएका थिए । उनीसँगै पूजा हुने आमा कालिका तथा भाइ असुरको सहयोगमा उनले पृथ्वीमा शासन गर्दछन् ।

आफ्ना दुस्मनहरूको नाश गर्न उनी आफ्नो हतियार, चौबीसवटा बज्रहरूको सहायता लिन्छन् । चौसठ्ठी योगिनीहरू, बाउन्न वीर तथा असी मसानहरूका साथै भूदनीबयाल नामक आँधी तुफान आवश्यक पर्दा प्रयोग गर्ने गरी उनको नियन्त्रणमा रहन्छन् । मष्टोले जस्तोसुकै असम्भव काम गर्न सक्छन् भन्ने मान्यता छ । स्मरण रहोस्, चौसठ्ठी योगिनी मष्टोको नियन्त्रणमा हुने भएकोले मष्टो पूजकले कुनै तान्त्रिक पद्धतिमा पूजा गर्नु आवश्यक मानिँदैन ।