Sunday, October 2, 2016

दसैंमा घर फर्कनेलाई सीमामा सास्ती

नेपालगन्जः
भारतको लद्दाखबाट बिहान साढे ६ बजे रूपैडिया उत्रेका चन्दनाथ-३ जुम्लाका विष्णु भण्डारीले रूपैडिया बसपार्कबाट २ सय मिटर पर नपुग्दै २ सय ५० भारतीय रुपैयाँ तिरे ।
सार्वजनिक बसमा रूपैडिया पुगेका उनलाई सामानसहित नेपालगन्ज बसपार्क पुर्‍याइदिने भन्दै भारतीय अटोरिक्समा जबरजस्ती राखियो तर सिमानामा नपुग्दै अर्को रिक्सामा जाऊ भन्दै रिक्साचालकले २ सय ५० भारु लगेपछि उनी छाँगाबाट खसेझै भए । रूपैडियाको चोकबाट फेरि अर्को अटोरिक्सामा चढेका भण्डारीले ५० मिटर नकाट्दै भारतीय कस्टमको नाममा नेपाली १ सय ५० रुपैयाँ तिरे । त्यसको १० मिटरमा पोसाकसहित हातमा लट्ठी बोकेर उभिएका भारतीय सुरक्षाकर्मीले हैरान पारेपछि फेरि नेपाली १ सय ५० रुपैयाँ तिर्नु पर्‍यो ।
दसैंका लागि लुगाफाटो लिएर २ महिनापछि घर फर्किएका दैलेखका जगदीश विकले रूपैडिया बसपार्कदेखि नेपालगन्ज बसपार्कसम्म पुग्दा विभिन्न ठाउँमा चिया खर्च भन्दै ४ सय ५० तिर्नु पर्‍यो । श्रीमती, छोरासहित ७ जनाको समूहमा आएका विकलाई भारतीय कस्टम र एसएसबीले हरान पारेपछि उक्त रकम तिर्न बाध्य भएका हुन् ।
भारतीय कस्टम र एसएसबीले सामान खोलेर दुःख दिएको बताउँदै विकले भने, ‘हातमा लट्ठी लिएर बसेका एसएसबी र कस्टमका कर्मचारीले अनावश्यक खानतलासी गरी अपशब्द प्रयोग गर्दै गाली गरे । किन यसरी गाली गरेको ? मैले त्यस्तो केही बोकेको छैन मात्रै के भन्न भ्याएको थिएँ, मैमाथि हातपात भयो ।'
नेपालगन्ज बसपार्कको एक होटेलमा भावुक मुद्रामा भेटिएका विकले भने, ‘बिहान नेपालीको आवतजावत पनि कम हुँदो रहेछ । उनीहरूको आरोपको प्रतिवाद गरेपछि थानामा लैजाने भन्दै हातपात गरे । थानामा लगेपछि धेरै कुटपिट गर्छन् र आफूसँग भएको पैसासमेत लुट्छन् भन्ने सुनेकाले मनमनै निकै डर पनि लाग्यो । उनीहरूले ममाथि हातपात गर्न थालेपछि श्रीमती र छोराछोरी डराएर रुन थाले अनि पैसा दिएर उम्किएँ ।'
भारतको सिम्लादेखि रूपैडिया हुँदै घर फर्केका सल्यान लाम्तीका अजय देवकोटाको कहानी पनि उस्तै छ । मंगलबार बिहान साढे ५ बजे रूपैडिया झरेका देवकोटा भारतीय रिक्साचालकको पहिलो सिकार बने । झिसमिसे उज्यालोमा रूपैडियामा कता बस्ने ? बरू आफ्नो देश (नेपालगन्ज) गइहाल्नु पर्‍यो भनेर रिक्सा चढेका देवकोटालाई छोटो बाटो भन्दै रिक्साचालककले गल्लीतिर लिएर गए । बाटोमा दुई अपरिचित भारतीयले रिक्स रोकेर ५ सय रुपैयाँ दे भन्दै धम्काएपछि एक शब्द नबोली ३ सय भारु दिएर उम्केको उनले बताए । रिक्साबाट ठगिएपछि निकै बिरक्तिएका उनले आफ्नो भारी आफैं बोकेर सीमा पार गर्ने अठोट गरे ।
कपडा र भाँडाबर्तनको भारी बोकेर निस्कन लाग्दा भारतीय कस्टमले कति रुपैयाँ दिन्छस् ? भनेर सोधेपछि उनी फेरि झस्किए । अलिअलि चिया खर्च दिनुपर्छ भन्ने सुनेका उनले भने, ‘सुरुमा नेपाली ५० रुपैयाँ निकालेर दिएँ, उल्टै गाली खानुपर्‍यो । पिठ्युँको भारी नबिसाई उभिएकै अवस्थामा भारतीय सुरक्षाकर्मी र कर्मचारीले खल्तीमा हात हाल्न थाले । खल्तीमा ५ हजारभन्दा बढी रुपैयाँ थियो । खल्तीबाट उनीहरूको हात हटाएर फेरि सयको नोट दिएपछि बल्ल ‘जा' भन्ने शब्द आयो, अनि भागें ।'
भारतीय सिमानाका ३ ठाउँमा गरी साढे ५ सय नेपाली तिरेका उनले नेपाली सिमानामा भने ६० रुपैयाँ मात्रै तिरे पुग्यो । भारतीय सुरक्षाकर्मीको व्यवहारदेखि आजित भएर नेपाली सिमाना पुग्दा स्वर्ग पुगेको अनुभव गरेको उनले बताए ।

चरणवद्ध रूपमा ठगिन्छन् नेपाली
रूपैडिया बसपार्कमा ओर्लनेबित्तिकै रिक्साचालकको सिकार
रिक्साचालकको मिलेमतोमा स्थानीय ठगले लुट्छनभारतीय कस्टममा पुगेपछि कर्मचारीले अनावश्यक दुःख दिँदै ठग्छनएसएसबीले अनुहार र सामान हेरेर तर्साउँदै पैसा असुल्छननेपाली सुरक्षाकर्मी तथा भन्सारका कर्मचारीले पनि दुःख दिन छोड्दैनन्
जुम्लाका भण्डारी, दैलेखका विक र सल्यानका देवकोटा सिमानामा ठगिने नेपाली प्रतिनिधि पात्र मात्रै हुन् । नेपालीको महान् चार्ड बडादसैंमा घर फर्किनेको संख्या बढेसँगै भारतको रूपैडिया नाकाबाट भित्रिने नेपाली कामदार यसरी नै ठगिने गरेका छन् ।
दसंैकोमा घर फर्कने नेपालीसँग अघिपछिभन्दा केही बढी पैसा साथमा हुने भएकाले पनि नेपाली कामदार सीमा क्षेत्रमा गठिने कोटजहारी ९ रुकुमका खड्के बोहोरा बताउँछन् । भारतको कुल्लुमुस्नाली जिल्लाबाट आएका बोहोराका अनुसार सोझा र गाउँकाजस्ता देखिनेहरूबाट भारत र नेपालतर्फका सुरक्षाकर्मीले १ सय ५० देखि ५ सय रुपैयाँसम्म असुल्ने गरेका छन् ।
भारतीयले एकजना कामदारबाट ५ सयदेखि १ हजारसम्म लिने गरेको चालक श्याम चौधरीले बताए । एसएसबी, कस्टमदेखि बाहिरका ठगहरूसम्म नेपाली यात्रु लुट्ने धाउन्यमा हुन्छन् । यात्रु ठग्न नेपालका प्रहरी र भन्सारका कर्मचारी पनि पछि पर्दैनन् । एकजनाबाट नेपाली कर्मचारीले सामान हेरेर १० देखि ५ सय रुपैयाँसम्म लिएको एक यात्रुले बताए ।
नेपाली सुरक्षाकर्मी र कर्मचारीले भारतीयले जस्तो सास्ती नदिए पनि सामान चेकजाँज गर्दा रकम माग्ने क्रम दसैं नजिकिँदै गर्दा बढ्दै गएको एक रिक्सा चालकले जानकारी दिए । नेपालतर्फको भन्सार र सुरक्षाकर्मीले सामानको परिणाम र मान्छेको अनुहार हेरेर चिया खर्च माग्ने गरेको भारतको रुरु क्षेत्रबाट फर्किएका जाजरकोटका विष्णु नेपालीले बताए । यात्रुहरू सिमानामा नेपाली र भारतीय पक्षबाट ठगिएको जमुनाह सीमा प्रहरीचौकीले भने अस्वीकार गरेको छ ।
भारतीय सिमानामा केही लुटपाट हुने गरेको भए पनि नेपाली सिमानामा भने अहिलेसम्म त्यस्तो खबर नपाएको जमुनाह सीमा प्रहरीचौकीका प्रहरी निरीक्षक प्रमोद क्षेत्रीले बताए । नेपाल फर्किने होस् वा भारत जाने जोसुकै ठगिए वा केही समस्यामा परे सहयोगका लागि सिमानामा यात्रु सहायता कक्षा स्थापना गरिएको उनले बताए । क्षेत्रीले भने, ‘यात्रुलाई मर्का नपरोस् भनेर लागिरहेका छौं । भारतीय भूमिमा केही यात्रु ठगिने गरेको खबर पाएका छौं । ठगिएको विवरण यात्रु आफैंले यात्रु सहायता कक्षमा नदिँदा घटना हुन गएका हुन् ।'
जमुनाह सीमा प्रहरीचौकीमा असार महिनायता रूपैडियामा यात्रु लुटिएका ७ वटा घटना मात्रै दर्ता भएको क्षेत्रीले बताए । भारतीय सीमा सुरक्षा बलसँग मिलेर २ जनाको रकम फिर्ता गराएको, २ जनालाई बाँके प्रहरीमा सार्वजनिक मुद्दा चलाएको र ३ जना पक्राउ गर्न नसकिएको उनले बताए । भारतका विभिन्न सहरबाट रेल र बस राति आइपुग्ने भएकाले पनि यात्रु ठगिने गरेको उनको भनाइ छ ।
रातको समयमा प्रहरी जान नसक्न्ने र अँध्यारोमा भारतीय रिक्साचालकले अन्य व्यक्ति परिचालन गरेर नेपाली यात्रु लुट्ने गरेको क्षेत्रीको बुझाइ छ । नेपाली सुरक्षाटोलीसमक्ष यात्रुले जानकारी नगराएका कारण पनि यो विषय दुई देशका स्थानीय सुरक्षा अधिकारीको बैठकमा गम्भीर रूपमा प्रवेश नपाएको स्थानीय अधिकारीले बताए ।
दसैं र तिहारमा दैनिक १ हजार ८ नेपाली स्वदेश भित्रिने गरेको तथ्यांक सीमा प्रहरीचौकी जमुनाहसँग छ । आउने प्रायः यात्रु कुनै न कुनै ढंगले भारतीय वा नेपाली पक्षबाट ठगिने गरेको लामो समय रूपैडिया-नेपालगन्ज रुटमा रिक्सा चलाउँदै आएका शशिराम विकले बताए । विकले भने, ‘दिउँसो पनि रूपैडियाबाट नेपाली यात्रु रिक्सामा हालेर ल्याएका हुन्छौं । सिमानामा पुगेपछि भारतीय कस्टम र एसएसबीले नेपालीलाई अश्लिल शब्द प्रयोग गर्छन् । उस्तैपरे लाठी हिर्काउनसमेत पछि पर्दैनन् । त्यसपछि डराएका नेपाली कामदार खल्तीबाट पैसा झिकेर दिन बाध्य हुन्छन् । हामीले केही बोले रिक्सा आवतजावतमै प्रतिवन्ध लाग्छ ।'

Sunday, September 25, 2016

भत्ता दिया हिउँदको लागी तातो जाकेट किन्या थियाँ !

नवराज महतारा
असोज ८, सिमकोट ।  सिमकोटः हुम्ला सदरमुकाम सिमकोटनजिकैको डाँडाफया-२ की ६२ वर्षीया नानीकला शाहीले कपडा नकिनेको असारमा दुई वर्ष भयो । घरमा आफन्त नभएकी शाहीले विगतमा सरकारले दिने सामाजिक सुरक्षा भत्ताले वर्षको एकसरो कपडा गाउँमै किन्थिन् । तर दुई वर्षयता भत्ता नपाएपछि च्यातिएको पुरानै कपडा गाँठो पारेर जसोतसो आङ ढाकेकी छन् उनले ।
भावुक मुद्रामा भेटिएकी शाहीलाई फाटेको कपडाले यो हिउँदको जाडो कसरी काट्ने भन्ने चिन्ताले निकै पिरोलेको छ । बिहानबेलुका छाक टार्न पनि धौ-धौ भएको बताउने शाहीको घरमा रासन पनि सकिँदै गएको छ ।
खानेतेल सकिएर किन्ने पैसा नभएपछि एक महिनायता बारीबाट ल्याएको सागपात पानीमै उसिनेर छाक टार्ने गरेकी छन् । गाविसमार्फत सरकारले दिने सामाजिक सुरक्षा भत्ताबापतको रकमले लगाउने कपडा थप्ने, चुलो बाल्ने र अन्य गर्जो टार्ने नानीकलाको योजना दुई वर्षयता पूरा हुन सकेको छैन ।
एक दशकअघि छोरो र पति गुमाएकी नानीकलाकी एकमात्र छोरी पनि बिहे गरेर ज्वाइँसँगै गइन् । एक्ली भएपछि सरकारले दिने सामाजिक सुरक्षा भत्ता उनको बुढेसकालको सहारा बन्दै गएको थियो । सुरुमा एकल महिलाले पाउने भत्ता र तीन वर्षयता जेष्ठ नागरिकले पाउने भत्ता पाएकी शाहीलाई बाँच्न यो सहारा भएको थियो । हरेक वर्ष गाविस सचिवले जिल्ला विकास समितिबाट रकम निकासा गरेर घरमै दिने गरेको भए पनि गएको आर्थिक वर्षदेखि रकम नआएको भन्दै असहाय भत्ता रोकिएको छ ।
गाउँमा सचिव आएका बेला रकम माग्न जाँदा उल्टै हकार्ने र सरकारले यो वर्ष माथिबाटै रकम नदिएको भनेर टार्ने गरेपछि सरकारदेखि नै रिसाएकी नानीकलाले भनिन्, ‘कुनै वर्ष पुइसा (रकम) दिएर हाम्बो बानी बिगार्ने राजा पनि (सरकार) पनि रैतीकन (जनतालाई) टोट्याउँदो (ठटट गर्दो) रछ । सुरुदेनि नै नदियाको भया हामी कि मरिजानाउ कि गरी खानाउँ तर अलिहे आएर नदिन्या सरकारकन हाम्बो श्राप लाग्न्या हो ।'
जिविसको अभिलेखमा भने नानीकलाले नियमित रूपमा रकम प्राप्त गरेको विवरण छ । सामाजिक सुरक्षा भत्ता खानेको सूचीको ३१ नम्बरमा नाम भएकी नानीकलाको रकम जिविसबाट वार्षिक ६ हजारका दरले गाविसमा निकासा भएको देखिन्छ । जिविसको अभिलेखअनुसार २००३ चैत ३० गते जन्मेकी शाहीले नियमित रूपमा वार्षिक ६ हजार पाउनुपर्ने जिविस सूचना अभिलेख शाखाकी अधिकृत ममता महत बताउँछिन् ।
डाँडाफया–२ की धनमती सिहंले पनि गत वर्षदेखि सरकारले दिएको सामाजिक सुरक्षा भत्ता पाएकी छैन्न । सरकारले वृद्धवृद्धाका लागि दिएको रकमको आसले घरमा आफूले पनि केही सम्मान पाउने गरेको बताएकी सिंहले यस वर्षदेखि गाविस सचिवले उक्त रकम नदिएपछि घरका परिवारबाट समेत केही फरक व्यवहार पाएको बताइन् ।
सरकारले दिएको रकम पाएको वर्ष आफूले वर्षको एकजोर नयाँ कपडा पाउने र दैनिक खानामा समेत केही फरक पाउने अनुभव गरेकी सिंहले भनिन्, ‘काम गर्न नसक्न्या उमेरमा सरकारले दया गरी हामीकन दियाको रकम पोर (गएको वर्ष) देखि दियाको नाई ।
पइला (पहिले) तुम्बो भत्ता खान्या बेला भएको नाई भनी ढाँट्या, पछि नागरिकता हेरिकन गाउँका अरूले उमेर पुग्याको भन्या पै अनि दियाका हुन् । पहिलो वर्ष (०७१ सालमा) ६ हजार दिए ।' उनले ०७२ सालमा माथिबाटै रकम नआएको भन्दै चार हजार रुपैयाँमात्रै दिएको बताइन् ।
 आफू सिमकोट जान नसक्ने बताएकी धनमती आफ्नो भत्ता बीचमै खानेलाई सराप्दै देवताको माडु (थान) जाने योजनामा छिन् । सिहंको नाममा पनि जिविसको सूचीमा गएको तीन वर्षदेखि नियमित रूपमा रकम निकासा भएको छ ।
खगालगाउँ गाविसका ६४ वर्षीय सोनाम ग्याल्जन लामाले पनि यो वर्षको सामाजिक सुरक्षाबापतको रकम पाएका छैनन् । गत वर्ष ६ हजार रुपैयाँ पाएका लामाले यस वर्ष चार हजार रुपैयाँमात्रै पाएको बताए । गत साउन अन्तिम साता गाउँमै आएका सचिव नन्दबहादुर रावतले रकम जिल्लाबाटै कटौती गरेर आएकाले कम भएको भनेपछि आफू चुप लागेर बसेको उनले बताए ।
खगालगाउँ केर्मीकै ८० वर्षीय पाले लामाले पनि यस वर्ष ६ हजार रुपैयाँमात्रै पाएका छन् । सरकारले ७० वर्ष उमेर पुगेका जेष्ठ नागरिकलाई वर्षको १२ हजार रुपैयाँ दिने गरेको सुनेका उनले अहिलेसम्म पूरा रकम पाएका छैनन् । डाँडाफया र खगालगाउँमा मात्रै होइन, स्याँडामा पनि सामाजिक सुरक्षाबापतको पूरा रकम वितरण गरिएको छैन ।
भत्ता पाउने भएको पहिलो वर्षमात्रै ६ हजार पाएको बताएका स्याँडा गाउँका रन बुढाले त्यसपछिका कुनै वर्ष पनि पूरा रकम नपाएको बताए । माथिबाट कम रकम आउने गरेकाले कम भएको गाविस सचिवले भनेपछि स्याँडाका सबै जेष्ठ नागरिकले चित्त बुझाएर बसेको उनी बताउँछन् ।
स्याँडामा सामाजिक सुरक्षा भत्ता पाउनेको तीन सय ९६ जनाको सूचीमा एक सय ३७ क्रमसंख्यामा नाम भएको बुढाले नियमित रूपमा वार्षिक ६ हजार पाएको उल्लेख छ । तर आफूले यस वर्ष पाएको चार हजारमा पनि ८० रुपैयाँ गाविस सचिवले नागरिकताको फोटोकपी गर्ने भन्दै फिर्ता लगेको उनले दुःखेसो गरे ।
जिल्लाको उत्तरी क्षेत्रका गाविसमा अन्नपूर्ण पोस्ट्ले सामाजिक सुरक्षा भत्ता वितरणको प्रभावकारिताका विषयमा गरेको स्थलगत अध्ययनमा स्थानीय जेष्ठ नागरिकको भनाइमा गाविस सचिवले भने आनाकानी गरेका छन् । गत आर्थिक वर्षको रकम वितरण नगरेको डाँडाफया गाविसका सचिव रामप्रसाद देवकोटाले उक्त रकम आफूले व्यक्तिगत काममा खर्च गरेकाले छिट्टै वितरण गर्ने संक्षिप्त प्रतिक्रिया दिए ।
उता अपुग रकम वितरण गरेको आरोप लागेका खगालगाउँका गाविस सचिव नन्दबहादुर रावतले रकम पाउने व्यक्तिको नाम धेरै तर रकम कम भएका कारण त्यस्तो भएको बताए । जिविसले भने सचिव रावतको भनाइ सही नभएको बताएको छ । जिविसको सामाजिक सुरक्षा भत्ता खानेको सूचीमा नाम भएका जेष्ठ नागरिक सबैको रकम गएको सूचना शाखाकी अधिकृत ममता महतले बताइन् ।

रकम वितरणमा दुई भरपाई

पटकपटक व्यापक अनियमितता भएको सुनिने सामाजिक सुरक्षा भत्ता वितरणमा गाविस सचिवले दुईथरी भरपाई तयार पार्ने खुलेको छ । गाविस सचिवले कसैलाई पूरा भत्ता र कसैलाई कम भत्ता दिने गरेको उत्तरी गाविसका एक कर्मचारीले बताए ।
ती गाविस सहायकका अनुसार सचिवले गाउँका ठालुभलद्मीका आफन्तको रकम जस्ताको तस्तै बुझाउँछन् भने जसको आवाज उठाउने मान्छे छैन, उनीहरूलाई कम रकम दिएर भरपाई गराउँछन् ।
विगतमा हतारको नाममा रकम उल्लेख नगरी हस्ताक्षर गराउने गरेका गाविस सचिवले गाउँमै किन खालीमा हस्ताक्षर गराएको भन्दै स्थानीयबाट विरोध उठेपछि अहिले दुईखाले भरपाई प्रयोग गर्न थालेका छन् । गाउँलेसँग कम रकमको भरपाईमा हस्ताक्षर गराए पनि पछि त्यही आधारमा जिविसमा पूरा रकमको अर्कै भरपाई सचिवहरूले बनाउने गरेका छन् ।

छानबिन गर्न समिति गठन

सामाजिक सुरक्षा रकम वितरणमा व्यापक अनियमितता भएको भनिएको डाँडाफया र स्याँडा गाविसको वास्तविक अवस्था छानबिनका लागि हुम्ला जिविसले शाखा अधिकृत रामप्रसाद अधिकारीको संयोजकत्वमा छानबिन समिति गठन गरेको छ ।
स्थानीय बासिन्दा र सञ्चारमाध्यममा कतै रकम वितरण नभएको त कतै कम वितरण भएको भन्ने गुनासो आएपछि कार्यालयले वास्तविकता थाहा पाउन उक्त समिति गठन गरेको स्थानीय विकास अधिकारी बलदेवप्रसाद जोशीले बताए । एक महिनाको समय दिएर गठन गरिएको समितिको प्रतिवेदन नआउन्जेल केही बोल्न नसक्ने जोशीले बताए ।

कर्णालीको आवाज

भाद्र २, २०७२- ‘क्वैका दस–दस भैंसा क्वैका बाच्छा नाईं
क्वैका कोट–पाइन्ट हुन्या क्वैका कच्छा नाईं।’ 
कर्णालीको उखान 


नेपालमा दुर्गम वा विकट भूगोलको पर्यायवाचीका रूपमा कर्णाली अञ्चललाई लिइन्छ। म धेरैपटक कर्णालीका जिल्लाहरूमा पुगेको छु, घुमेको छु, त्यहाँका दाजुभाइ, दिदीबैनीहरूसँग दु:खसुखका कुराकानी गरेको छु। जति पटक म कर्णाली क्षेत्रमा पुग्छु, त्यहाँको प्राकृतिक छटा, सांंस्कृतिक सम्पदा र समाजमा नयाँपन पाउँछु।
काठमाडौंका लागि कर्णाली दुर्गम हो भने कर्णालीका लागि पनि काठमाडौं दुर्गम छ। नेपालको कुल क्षेत्रफलमध्ये १५ प्रतिशत भूभागमा फैलेको सबभन्दा ठूलो अञ्चल हो कर्णाली, जसले आत्मनिर्भरता, सामथ्र्य र विकासका सम्पूर्ण सम्भावना बोकेको छ। त्यसैले कर्णाली नेपालको ‘गाडधन’ वा वैभवको गुप्त भण्डार (हिडेन ट्रेजर) हो। यहाँको जनशक्ति, जलशक्ति, जडिबुटी, शिल्पकला, स्याउ तथा अन्य अर्गानिक खाद्यवस्तु नेपालमा अन्यत्र पाइँदैन। यार्चागुम्बा, उच्चकोटीका च्याउ लगायत विभिन्न जडिबुटीहरूले यो अञ्चल समृद्ध छ। विश्वकै सबभन्दा उच्च अक्षांश (हाइ अल्टिच्युड) मा फल्ने, कर्णालीमा खेती गरिने ‘मार्सी’ धान विश्वमा अन्यत्र कतै खेती हुँदैन। अनुमानित २२ हजार मेगावाटभन्दा बढी विद्युत् उत्पादन क्षमता यहीं छ।
नेपाली भाषाको उत्पत्ति स्थल (सिंंजा उपत्यका) तथा नेपाली मौलिक संस्कृतिका कैयौं उत्तरदान बोकेको, समृद्ध भूगोल, पुरानो सभ्यता र गहन संस्कृति भए पनि कष्टकर जीवन भएकाले कर्णाली क्षेत्र आधुनिक सुविधाको न्युनतम मापदण्डमा अझै पर्न नसक्नु हामी सबैका लागि चिन्ता र ताकेताको अत्यन्त जरुरी विषय हो।
कर्णाली एउटा नदीको नाममात्र नभएर भूगोलको नाम पनि हो भन्ने हामीले भुल्नु हुँदैन। त्यस्तो भूगोल जहाँ ४ महान नदीहरूको शिर यही पवित्र क्षेत्रमा पर्छ। सिन्धु नदी (तिब्बती भाषामा ‘संगे खाबाब’), सतलज नदी अर्थात गंगा (तिब्बतीमा ‘लाङ्छेन खाबाब’), हाम्रो कर्णाली (तिब्बतीमा ‘म्याप्चा खाबाब’ वा भारतमा ‘घाघरा’) र ब्रह््मपुत्र (तिब्बतीमा यार्लुङ साङ्बो अर्थात ताम्छो खाम्बाब) कर्णालीका दिदीबैनी नदी मानिन्छन्। यही कर्णाली किनारका हाम्रा दाजुभाइ मार्मिक गीत गाउँछन्-
काहाँ जान्छई बगन्या पानी, कस्का लुगा धुन्छई
अर्कालाई बुझाउन्या मन आफू क्यालाई रुन्छई? 



कर्णाली आफ्ना विरह भाकाका गीतमा बोल्छ, उखानमा मर्म पोख्छ, पुख्र्यौली भोगाइ र अनुभवहरू खारिएका विचारका रूपमा देशभरि फैलिन्छन्। वास्तवमा कर्णालीले समृद्ध भूगोलमाथि बसेका विपन्न नेपालीको प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। रारा ताल, से–फोक्सुन्डो ताल, पचाल झरना, बडीमालिका जस्ता अनगिन्ती पर्यटकीय स्थलले भरिपूर्ण कर्णालीले सिंहदरबारको निगाह होइन, न्याय खोजिरहेको छ।



वि.सं. १८४६ अघिको विशाल खस राज्य, त्यसपछि एउटा भेग र हाल अञ्चलको रूपमा कर्णाली सबैको आकर्षणको रूपमा रहेको छ। तत्कालीन खस राज्यको गृष्मकालीन राजधानी जुम्ला उपत्यकामा र शीतकालीन राजधानी दैलेखको दुल्लुमा थियो। रोचक इतिहास बोकेको कर्णालीसँग राज्य मामिलाका धेरै लामो अनुभव छ। वि.सं. १८४६ मा बहादुर शाहको नेतृत्वमा कर्णालीलाई नेपाल एकीकरणमा समाहित त गरियो, तर कर्णालीले विकास र प्रगति पाएन। राणाकालमा कर्णालीमाथि डोटी राज्य हावी भएको पीडाका गाथा त्यहाँका मानिसहरू सुनाउने गर्छन्।
लोक संस्कृतिमा कर्णाली प्रदेश अत्यन्त धनी छ। आस्तिकता, धार्मिकता र अध्यात्मभाव, गीत र मङ्गल उच्चारणहरूमा पाइन्छ। गीतका प्रत्येक हरफमा प्रेरणादायी तथा मर्मस्पर्शी सन्देश झल्किन्छन्। हास्यरस, वीररस, करुणारस आदि नवरसहरू यी गीत–भजन, काव्य आदिमा पाइन्छ। त्यहाँका गीतका गेडाहरूमा न्याय खोजेका मानवीय सुस्केरा, कथा, व्यथा र संस्कृति बोल्छन्। कर्णालीका उखान–तुक्काहरू घतलाग्दा हुन्छन्। तर विडम्बना† वैभवशाली कर्णाली नै सबभन्दा गरिब र पीडित देखिन्छ।



नेपाली संस्कृतिको क्युरियो ढुकुटी मानिने कर्णालीमा पुरानो जमानाका विकृतिको विरासत पनि त्यति नै रहेका छन्। डोल्पाको भौगोलिक परिवेश र सामाजिक सन्दर्भलाई लिएर एरिक भेलीले बनाएको विश्व प्रख्यात फिल्म ‘क्याराभान’का हिरो थिन्ले डुन्डुप लामाले मार्मिक टिप्पणी गरे, ‘काठमाडौंका महिला ६० का पनि ३० का जस्ता, डोल्पाका महिला ३० का पनि ६० का जस्ता’ (कान्तिपुर, ०६९/१०/२० को ‘कोसेली’)। यसको कारण हो— गरिबी, कुपोषण, कामको अत्यधिक चाप, अशिक्षा र बालविवाह तथा चाँडो बच्चा पाउने प्रथा। यो पीडाबाट कर्णालीका महिलालाई मुक्ति दिनु नै हाम्रो विकासको सार्थक एजेन्डा हो।
असमानता कर्णालीको प्रमुख सामाजिक समस्या हो। कर्णाली यी असंगतिबाट मुक्त हुन जुर्मुराइरहेको छ। उसलाई जागरणका जुक्ति चाहिएको छ। वास्तवमा निगाह होइन, न्याय चाहिएको छ। त्यस्तो न्याय, यसको उन्नतिका चार पूर्वाधारको युद्धस्तरमा निर्माण आवश्यक छ— १) शिक्षा, २) स्वास्थ्य, ३) यातायात र ४) विद्युतीकरण। यतिमात्र सर्वत्र पुर्‍याउन सकियो भने यस ‘गाडधन’ले आफ्नो पौरख दिने क्षमता बोकेको छ। आफूसँग भएको भण्डारलाई बिर्सेर विकासको फल अन्यत्रबाट आउने आसा गर्नु सुनको थाल थापेर सुकाको लागि भिक्षा खोज्नु भन्ने उखान चरितार्थ हुनपुग्छ। यसको आशय कर्णालीप्रति केन्द्रको कुनै जिम्मेवारी र दायित्व छैन भन्ने होइन। राज्यको सर्वोच्च प्राथमिकतामा कर्णाली पर्नुपर्छ। कर्णालीलाई राज्यले दिएकोमा विरोध गर्ने कोही छैन।



अमेरिकाको प्रसिद्ध पत्रिका ‘नेसनल ज्योग्राफिक’मा कर्णालीबारे ‘कर्णाली : अ रोडलेस जोन अफ नेपाल’ शीर्षकमा आवरण सामग्री प्रकाशित भएपछि पश्चिमाहरूमा कर्णालीप्रति आकर्षण ह्वात्तै बढेको थियो। अब कर्णाली पर्यटनको विशेष प्याकेज सरकारले ल्याउनुपर्छ।
आज कर्णाली आफ्नो अखण्ड अस्तित्व बचाउनका लागि आवाज लिएर जागेको छ। राज्य संरचना तथा प्रदेश निर्माणको विषयलाई लिएर कर्णालीका जनतालाई चित्त बुझेको छैन। कर्णालीलाई टुक्र्याएर अनेक प्रदेशमा विभाजित गर्ने षड्यन्त्र यसको समग्र उन्नति र समृद्धि नचाहने नियत हो। विगतमा कर्णालीलाई टुक्राएर ‘जडान’ राज्य बनाउने उटपट्याङ प्रयास पनि भयो। कर्णालीवासीलाई नेपाली कांंग्रेसको सन्देश छ, तपाईंहरूका हर साझा मुद्दा र साझा हकहितका विषयमा नेपाली कांंग्रेस बिनासर्त तपाईंंहरूसँगै छ। कर्णालीको हित र विकासका लागि नेपाली कांंंग्रेसको सरकारले धेरैवटा कदम चलाएको छ र कर्णालीको विकासका लागि निरन्तर प्रतिबद्ध पनि छ।
सुदूर पश्चिमाञ्चल सरोकार मञ्चले पश्चिमका चार अञ्चल— महाकाली, सेती, भेरी र कर्णालीलाई समेटेर कर्णाली प्रदेश बनाउनुपर्ने धारणा अगाडि ल्याएको थियो। वास्तवमा हालै गरिएको ६ प्रदेशको संरचनाका लागि नेपाली कांग्रेसले यस अवधारणालाई आधार मानेको पनि हो। तर सहमति निर्माण गर्दा यो सहज हुनसकेन।



कर्णालीलाई छुट्टै राज्यको स्वरूप दिन नसके पनि विशेष स्वायत्त क्षेत्रको हैसियत प्रदान गर्ने कुरामा कसैको विरोध नहोला। किनकि संघीयता भएका भारतको उत्तरप्रदेशको जनसंख्या २० करोड छ भने मिजोरम राज्यको जनसंख्या मात्र ११ लाख छ। त्यस्तै अमेरिकाको क्यालिफोर्निया राज्यमा ३ करोड जनसंख्या छ भने भर्मोन्ट र वायोमिङ राज्यहरूको जनसंख्या ६/६ लाखमात्र छ। त्यसैले राज्य संरचनामा जनसंख्या मात्र होइन, भौगोलिक आधार पनि त्यत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। राज्य संरचना र प्रदेश निर्माणका क्रममा हाल मध्यपश्चिम, मधेस, थरुहट र कर्णालीमा उठेका समस्याहरूलाई न्यायोचित सम्बोधन दिने राज्यव्यवस्था र संविधानको निर्माण आज अत्यन्त आवश्यक छ। स्थानीय समस्या र सिकायतलाई लिएर जनस्तरबाट लोकतान्त्रिक विधिपूर्वक गरिएका जुलुस प्रदर्शनमा निहत्था जनतामाथि गोली चलाउने, मार्ने र घाइते बनाउने सरकारी दमन समस्याको समाधान होइन, यो त सरकारबाटै समस्यामाथि जटिलता थप्ने कार्य हो।
मैले कर्णालीका ५ वटा जिल्लामध्ये ४ वटा जिल्लाको भ्रमण गरेको छु। सबभन्दा अविस्मरणीय दुइटा क्षण– २०५३ साल मंसिर १ गतेदेखि जुम्लामा दुई हप्तासम्म वीर अस्पताल स्तरको विशेषज्ञसहितको पूर्ण नि:शुल्क स्वास्थ्य शिविर तथा औषधी वितरणको उद्घाटन गर्न पुग्दाको हो। म त्यसबखत स्वास्थ्यमन्त्री थिएँ। बजेट र अनेकौं प्राविधिक समस्या देखाएर त्यो स्वास्थ्य शिविर जुम्लामा गर्न नसकिने मन्त्रालयले कारण देखाउँदा पनि मेरै विशेष प्रयासमा त्यो स्वास्थ्य शिविर जुम्ला पुर्‍याइयो। त्यहाँको कठिनाइ र आवश्यकतालाई हेर्दै हामीले शिविरका लागि लगेको र काम सकेपछि फर्काउनुपर्ने एक्स–रे मेसिन मैले आफ्नो व्यक्तिगत जोखिममा त्यहाँका जनताको सेवाका लागि छोडियो र मन्त्रालयमा आइपर्ने विधिवत दायित्व पुरा गरियो। जुम्लाको त्यो कार्यक्रममा त्यहाँका प्रतिष्ठित राजनीतिज्ञ स्व. हरिश्चन्द्र महतको सहयोग र सद्भाव म कहिल्यै बिर्सन्न।



दोस्रो सन्दर्भ, २०६९ भदौमा मानसरोवरसम्मको यात्राका क्रममा गरिएको करिब एक हप्ता हुम्लाको भ्रमण हो। त्यस अवसरमा हुम्लाका कांग्रेस नेता जीवन शाहीबाट कर्णालीको बारेमा धेरै कुरा अवगत भयो। त्यसैबेला मैले मानसरोवरको मात्र नभई समग्र कर्णालीको धार्मिक–सांस्कृतिक महत्त्वबारे जान्ने मौका पाएँ। तीन सय वर्ष पुरानो जुम्ला बजारस्थित चन्दननाथ बाबाको मन्दिर कर्णालीको पुरातात्त्विक र सांस्कृतिक सम्पदामात्र होइन, त्यस क्षेत्रको गौरव नै हो। हुम्लालाई शिवजीको जन्मभूमिका रूपमा मान्ने किंवदन्ती छ। हुम्लाका ‘बाह्रदेउ’ गढ, महादेउ, रादेउ, झादेउ, हिल्सा, कैलाश, ल्वासुर, भनी, गुरा, सर्की, रामपाल, भैराम र मइठोको गढको रूपमा रहेको देवपुरी हुम्लालाई हेर्दा शिवजीको जन्मभूमि हो भन्ने मान्न कर लाग्छ। मानसरोवर जाने मार्ग यतै हुनाले पनि किंवदन्तीमा तुक छ। त्यसैले सिंगो कर्णाली हाम्रो तीर्थभूमि हो, पवित्रभूमि हो।
आजको कर्णाली मानवनिर्मित समस्यामा परेको छ। उत्तरतिरको सिमाना बन्द छ, दक्षिणको सिमानासम्म कर्णालीको पहुँच नहुनु थप कष्टकर अवस्थाको द्योतक हो। राज्यका नीति निर्माण तहमा कर्णालीको प्रतिनिधित्व आजसम्म हुन नसकेको खेदजनक अवस्था अब रहन दिनु हुँदैन। कर्णालीको मौलिक पहिचान कदापि मेटिनदिनु हुँदैन, हामी दिँदैनौंं। राज्य संरचनामा कर्णालीका जनतालाई अन्यायबोध गराउने र आक्रोशित बनाउने संघीयता सार्थक हुन्छ भन्ने मलाई लाग्दैन। त्यसैले केन्द्र वा प्रदेश अन्तर्गत त्यहाँको शिक्षा, स्वास्थ्य, स्थानीय विकास, धार्मिक, सांस्कृतिक, भाषिक र अन्य मानवीय विकासका लागि स्थानीय नेतृत्वमै अधिकारसम्पन्न विशेष स्वायत्त क्षेत्रको रूपमा व्यवस्था गर्नुपर्छ। वास्तवमा कर्णालीबाटै त्यहाँको विकास र सुव्यवस्थापनको सुरुआत हुनसक्यो भने त्यो नै सबैका लागि हर्ष र गौरवको विषय हुनेछ।



केसी नेपाली कांग्रेसका केन्द्रीय सदस्य तथा सभासद हुन्। 
इकान्तीपुरबाट साभार गरिएको 

Monday, September 5, 2016

थली दुर्गाको बिसरती र बाँठ्‌पालाको वेदढुंगा

योगी नरहरिनाथले भन्ने गर्नुहुन्थ्यो, देवताहरुको शासनकालमा बर्खाको राजधानी कैलाश मानसक्षेत्र र हिउँदको राजधानी खप्तड हो । त्यही खप्तडको उत्तर पश्चिममा रहेको बझाङको धर्म संस्कृति र इतिहास अनौठो छ । त्यहाँका चाडपर्वहरुबाट समग्र दैवी सभ्यता र देशको इतिहास थाहा पाउन सजिलो पर्ने देखिन्छ ।
आदि शक्ति दुर्गा हुन्, महादेव हुन् अथवा ईन्द्र र उनका छोरा जयन्त (मष्टो) हुन्, ती सबैका कथाहरु बझाङसँग जोडिएका छन् । मष्टो र उनका भान्जा तथा सहयोगी रुपमा रहेका लंगरशाहीको प्रसंगबाट पालवंसी जुम्लाका अधिपति बलिराज शाहीहरुको पुर्खाको इतिहास पनि जोडिएको देखिन्छ ।
लाँगो र बाँठपाला देवताको मुख्य मन्दिर साईपाल जाने बाटोमा पर्ने टाँडमा छ । यस मन्दिरका सम्बन्धमा ब्रिटेनका नागरिक सिडनी विग्नालले आफ्नो पुस्तक स्पाइ अन द रुफ अफ वल्र्डमा गरेका छन । उनले सेतीको खोँचमा हिउँमा चिप्लेर खस्दा कुनै अदृष्य शक्तिले जोगाएको, पछि बाटोको यस मन्दिरमा सम्मान स्वरुप आफ्नो झोलामा रहेको सिक्का र रुपैयाँपैसा चढाएको साथै त्यहाँबाट बाँकी बाटोमा आफ्नो रक्षाका लागि पित्तलको घण्टी र चारवटा चाँदीका सिक्काहरू बोकेर लिएर गएको उल्लेख गरेका छन् ।
बाँठपालालाई जुम्लातर्फ पनि मान्ने गरेका छन् । समूहका अरु देवताहरु कैलाश जान सकेनन, यी दुई देवताहरु मात्रै त्यहाँ पुग्न सफल भएका थिए र लाँगो देवताले सुनिकोट—जिदैकोटको सन्धि गराउन सहयोग गरेका थिए जसका कारण नेपाली भूभागको सीमाना तिब्बतको साल्सु गंगा (तिब्बत कर्णाली) सम्म थियो । यो बाटोमा हिँड्ने तीर्थयात्रीहरु यी देवताको पूजा गर्दै जान्छन् र यी देवताहरु बाटामा रक्षकका रुपमा मानिन्छन् । कैलाश मानसरोवर क्षेत्रको बाटो लाँगोको नियन्त्रणमा रहेको मानिन्छ ।
यस प्रसंगमा थलीको माडुँमा हुने माता दुर्गाको बिसरती पूजा र बाँठपालाको वेदढुंगाबारे संक्षिप्त जानकारी प्रस्तुत छ ।
थली दुर्गाको विसरती
भदौ २० गते बझाङको थलीको दुर्गा मन्दिरमा र महालिङ्ग माडुँमा समेत ठूलो मेला लाग्छ । यसलाई स्थानीय मानिसहरू बिसरतीको मेला भन्दछन् । यो मेला प्रत्येक बर्षको भदौ महिनाको बीस गते नै मनाइन्छ । अन्य पर्वहरु माघ र फागुनको १६ गते हुन्छन् । चन्द्रमासका तिथिहरुले यी मेलाहरूको दिनलाई कुनै असर पार्दैनन् र सौर्यमासको आधारमा आयोजना हुन्छन् । यी मेलाहरूमा टाढा टाढाका मानिसहरु माडुँ (मन्दिर) मा जम्मा हुन्छन् ।
वैदिक ग्रन्थ तथा पुराणहरूमा दुर्गाको नाम विभिन्न ठाउँमा आउने गरेको छ । दुर्गा धेरै ठाउँमा देवदानवहरूका विभिन्न लडाइँमा देवताहरूको पक्ष लिएर लडेको पाइन्छ । दुर्गाका विभिन्न रूपहरू समेत उल्लेख भएका छन् । मष्टोका सोह्र बहिनीहरूमध्ये सबभन्दा जेठी बहिनी दुर्गालाई मानिन्छ ।
बझाङका प्रचलित कथाहरुका साथै विष्णुप्रसाद खत्री, विष्णुभक्त जोशी (शास्त्री), देवीचन्द्र जोशी, जनकबहादुर सिंह, हर्कबहादुर बम, स्व. मानमल विष्ट, र स्व. लालबहादुर बोहराको संकलनबाट प्राप्त दुर्गाका फाग (भजन) हरुका अनुसार सोह्र बहिनी देवीहरु मालमा पैदा भए । देवीहरु मालमा जब जवान भए, त्यति बेलाको चलन अनुसार अझ बढी शक्ति प्राप्त गर्न उचा हिमाल र खासगरी कैलाश मानसक्षेत्र जहाँ देवाधिदेव महादेवको जन्म र कर्म स्थान छ, त्यहाँ तीर्थ गर्ने परम्परा रहेकाले देवीहरु, भाइ मष्टो देवता समेत हिमालतिर लागे ।
देवीहरु र मष्टो मालबाट पर्वत पुगेपछि तिनीहरुको शिव स्वरुप महालिगंसँग भेट हुन्छ । सोधपुछ र चिनजानपछि आफ्नो कुरा राखेर देवीहरुको विवाह महालिंगसँग हुन्छ ।
महालिंगका साथमा, सुर्मालाई लिएर दुर्गाले पहाडमा हालको सैनपसेलाको बीचमा पर्ने १३ हजार फीटमा पर्ने थलचौरमा बस्ने विचार गरिन् । त्यो डाँडाको टुप्पालाई उनले आफ्ना दाजु मष्टोको सहयोगमा वीरहरू लगाएर सम्याएर एकै रातमा मैदान बनाउन लगाइन् । धान रोप्न पानीको ब्यवस्था भयो । देवीले आफ्नो साथमा परापुलो धानको बीउ, पाँगरजडीको बोट तथा विशेष प्रकारको गुलाफको फूल बोकेर ल्याएकी थिइन् ।
मैदान सम्मिएपछि खेतमा रोपाइँ हुँदै, आधाआधि काम भइसकेकोमा कताबाट छिचिकाट्टे कीरा (पानी पर्दा निस्कने अस्थायी पखेटा भएको किरा, फागमा पंक्षी भनिएको) उडदै आयो, रोपाइँ हुने बेलामा घीन लाग्ने कीरा देखिएकाले देवीले माटो अशुद्ध ठहर्‌याई त्यहाँ नबस्ने निर्णय गरी त्यो ठाउँलाई त्यत्तिकै छोडेर हिडिन् ।
यदि देवीले त्यो ठाउँ छोडने निर्णय नगरेको भए सम्भवत सबैभन्दा उच्च स्थानमा धान खेती हुने थियो । अहिले पनि वारपार गर्दा आधा घण्टा लाग्ने ठूलो मैदान छ । मैदानमा घाँस हुँदा आधा रोपाइँ गरेको र बीउका मुठा आधा छोडिएको दृश्य देखिन्छ । बीचमा ठूलो ढुंगा छ जसमा बसेर देवीले पहाड सम्याएको हेरेकी थिइन् ।
दुर्गा त्यहाँबाट हिडेर महालिंग र आफ्नी बहिनी सुर्माका साथ सैनगाउँ आइपुगिन् । त्यहाँ एउटा घरमा कडायत थर भएकी एक्ली बूढी थिइन् । उनीहरुले आफूलाई भोक लागेकाले खानाको ब्यवस्था गरिदिन अनुरोध गरे । ती बूढीको घरमा केही थिएन । गोठमा बाह्र बर्षदेखि ब्याउन छोडेकी थारी गाई, माथिल्लो तलामा केही ढुटो सहितका कनिका र अगेनाको छेउमा एउटा माटाको हाँडीमात्र रहेछ ।
ती महिला आफ्नो अवस्थाबारे उनीहरुलाई बताउँदै थिइन् । हेर्दाहेर्दै ढुटो सहितका कनिका चामल र माटाको हाँडी तामाको ताउलीमा परिणत भए । उनलाई देवीले गोठबाट दूध ल्याउन अह्राए । अघिको चमत्कार देखेकी महिला गोठमा जाँदा बाच्छो गाईसँग खेलिरहेको थियो । उनले खुशी भएर हत्तपत्त दूध दुहेर ल्याई माथिल्लो तलामा देवीहरुका अगाडि राखिदिइन् । खानाका लागि सामान तयार भएपछि देवीहरुले खाने बेला भित्र नपस्न र नहेर्न अनुरोध गरी उनलाई बाहिर पठाए । कोठा जस्तो ठाउँमा कतैबाट पनि भित्र प्रकाश पस्न नपाओस् भनेर झ्याल ढोका थुनिएको थियो । तिनीहरु खीरको रुपमा खाना बनाएर खाने भनेर गोप्य कोठामा पसे ।
महिलालाई तिनीहरुका बारेमा कौतुहल जागेर उत्सुकतावश ठिक्क खाने बेलामा नियतवश आफूले छोडेको सिन्का छिर्ने सानो प्वालबाट भित्र हेरिन् । कोठाभित्र प्रकाश छिर्दा मानिसको छायाँले खीर अशुद्ध भएको भन्दै ताउली त्यही छोडेर देवीहरु नखाई थलीको बाटो लागे । उनीहरुले अहिले माडुँ भएको ठाउँमा बस्ने निधो गरे । महिलाले आफ्नो गल्ती महसुस गरी तातो खीरको ताउली टाउकोमा राखेर चाहा चाहा (गल्ती भयो) भन्दै पछाडि दौडिदै थलीसम्मै पिछा गरिन् । तातो खीरको गहु्रङ्गो ताउलीले ती आइमाईलार्ई कुनै असर गरेन ।
हाल पनि त्यही परम्परा अनुसार मान्छेले धान्न नसक्ने तातो खीरका ताउली त्यसरी नै चाहा चाहा भन्दै मान्छेहरुको समूहसहित दौडाएर लाने गरिन्छ । त्यो खीर भगवतीलाई चढाएपछि प्रसादको रुपमा जात्रा भर्नेहरूको बीचमा बाँडिन्छ । देवीले आफूसँग ल्याएको परापुलो धान थलीको फाँटमा रोपिन् । हाल पनि त्यहाँ यही जातका धान रोपिन्छ । उनले आफूसँगै ल्याएको गुलाफ र पाँगरजडी पनि रोपिन् ।
मन्दिरमा रहेको पाँगरको रुखलाई पाँगरजडी भनिन्छ । हाल यो एउटै रुखको दुई भाग दुईतिर छ । अझ दार्चुला तर्फका मानिसहरुले त्यसतर्फ समेत गरी तीनतिर रहेको मान्छन् । यसको एकभाग थलीको दुर्गा मन्दिरमा भने अर्को भाग पचासौं किलोमिटर टाढा सुर्मासरोवर नजिक थकुन्नाडामा छ ।
थलीमा आएको केही समयसम्म दुर्गा र सुर्मा मिलेर बसे । तिनीहरुका बीचमा एउटा कारणले मनमुटाव भएर झगडा पर्‌यो । महालिंगलाई छालाको रोग लाग्दा लसुनको औषधी लगाउनुपर्ने भयो । दुर्गाले सुर्मालाई औषधीका लागि लसुन कुट्न अह्राइन् । सुर्माले आफूले गन्ध सहन नसक्ने हुँदा लसुन कुट्न मानिनन् । एकातिर लोग्नेको स्याहारसुसार गर्नुपर्ने, अर्कोतिर बहिनीले अह्राएको काम नगरिदिँदा दुर्गालाई रिस उठ्यो । उनले सुर्मालाई भनिन्, यदि तिमी लसुनको गन्ध सहन सक्दिनौ भने शिकाआग्र (जहाँ लसुन हुँदैन) तिर जाऊ, यहाँ किन बस्छ्यौ ?
यस्तो कुरा सुन्दा सुर्माको चित्त दुखेर त्यहाँबाट हिँड्ने निर्णय गरिन् । पाँगरको रुखमा दुवैको माया तथा दावी थियो । उनले थलीको मन्दिरमा रहेको पाँगरको आधा रुख पनि मागिन् । आधाआधा गर्ने सल्लाह भए अनुसार सुर्माले आधा च्यातेर लगिन् र आफ्नो क्षेत्र सुर्मासरोवरको दौलीचौर नजिक थकुन्नाडामा स्थापित गराएकी थिइन् । ती रुखहरु अलग अलग हेर्दा समेत एक अर्काबाट चुँडिएका जस्ता र त्यही दिशा तर्फ फर्केका देखिन्छन् ।
थलीमा दुर्गामात्र रहिन् र त्यहाँको आधा भागमात्र बाँकी पाँगरजडी उनको भागमा रह्यो । सुर्माले थलीको आधा भाग फाँट समेत चुँडेर लिइगइन् । भनिन्छ त्यस बेलादेखि थलीको ज्यूलो चारैतिर भत्केजस्तो भई आधाभन्दा बढी गयो । दुई दिदीबहिनीले नजिकका गाउँहरू समेत आफ्नो भक्तको रुपमा आधाआधा बाँडी लिएका थिए । सुर्माले दिदीबाट आधा भाग लिएको कुरा निम्न फागले पनि स्पष्ट पार्दछ ।
थलीको ज्यूलो आधा चुँडी लिउँला!
पाँगर जडी आधा चुँडी लिउँला!!
स्मरण रहोस्, एउटा देवीको भागमा परेका मानिसहरु अर्को देवीको जात्रामा उपस्थित हुँदैनन् ।दुर्गाका मन्दिरहरु अन्यत्र भए पनि वास्तविक मन्दिर यही हो भनी मष्टोका पूजारीका वंशज माधवप्रसाद जोशीको दाबी छ । तलै जुत्ता खोलेर मन्दिरसम्म पुग्न खुड्किला उक्लेर जानुपर्छ ।
यी खुड्किला देवीका भक्त कुनै राजाले बनाइदिएका हुन् भन्ने मानिन्छ । देवीको मन्दिर बनाउन पुत्र बाँठपालाको भूमिका रहेको प्रचलित फाग गीतहरुमा सुन्न पाइन्छ । थलीमा घर भएका राजनीतिक ब्यक्तित्व भैरवबहादुर सिंहका अनुसार दुर्गादेवीको धामी हुन बाह्र बर्र्ष पुरा नगरेको कन्या हुनुपर्छ ।
ती कन्यामा साँच्चीकै देवी औतार भएमा, तिनले वेदको किताब हातमा लिएर बसेको पूजारीबाट सोधिएका ऋचाहरु भन्न सक्ने, जङ्गलबाट बाघ बोलाएर त्यसमा चढ्ने र करुवाको मुखबाट पसेर टुटीबाट निस्कने जस्ता विभिन्न कठीन परीक्षा पार समेत गर्नुपर्छ । नत्र उनीमाथि देवी औतार भएको मानिदैन । हाल धामी नरहेको भए पनि पूजा नियमित हुन्छ ।
वेदपाठी बाँठपाला
हाल प्रचलित चारवटा वेदहरु मष्टो संस्कृतिको अभिन्न अंगको रुपमा रहेको छ । धामी आफू अनपढ भएपनि देवता औतार हुँदाका अवस्थामा वेदका ऋचाहरु भन्न सक्नुपर्छ । यी देवताहरुको मन्दिरमा होम यज्ञ हुँदा वेदका ऋचाहरु नै प्रयोग गरिन्छ । मष्टोका प्रमख सहायक लाँकुडा देवता (उनका भानिज, जालपा देवीका पुत्र) सम्पूर्ण वेदका ऋचाहरु भन्न सक्छन्् ।
मष्टो संस्कृतिमा दुर्गापुत्र बाँठपालाको मूल भूमिका छ । उनी अत्यन्त शक्तिशाली देवताको रुपमा चिनिन्छन् र बलको प्रयोग गर्नु परेमा समेत उनी अगाडि आउँछन् । उनी जुम्ला पुगेर त्यहाँका राजालाई समेत थलीमा आफ्नी आमा दुर्गा र बुवा महालिंगको पूजामा आउन बाध्य पारेका थिए । थलीमा देवीको आगमनपछि उनी आठ महिनाको गर्भवासपछि जन्मेका थिए । बाँठपालालाई वेदपाठी देवताको रुपमा चिनिन्छ ।
लाँगो देवता आफ्नो कैलाश मानसरोवर यात्राको क्रममा दुर्गालाई भेटन थली पुगेका थिए । उनले माता दुर्गाको आशीर्वाद प्राप्त गरी भाइ बाँठपालालाई साथ लैजान अनुमति मागे । बाँठपालाको साथ पाएमा उनले भोटतिर जाने तीर्थ यात्रीबाट हुने पूजाको भाग दिने वाचा गरेपछि दुर्गाले छोरालाई लंगर शाही (लाँगो)को साथ जान अनुमति दिइन् । आमाको आज्ञा र दाजु लाँगाको अनुरोधमा उनी आफूले पढने वेद काखीमा च्यापेर तयार भए । लाँगो र बाँठपाला दुबै भाइ मातालाई ढोगेर आशीर्वाद लिई अगाडि बढे ।
दुबै देवताहरु साईपालतर्फको बाटोमा कैलाशतर्फ अगाडि जाँदै थिए । तिनीहरुसँग देवताहरुको ठूलो समुह थियो । अगाडि बढ्दा बाटो बनाउने काम समेत सँगै हुन्थ्यो भने विभिन्न राक्षसहरुको अवरोधको पनि सामना गर्नु परेको थियो । बाटामा बलिया राक्षस भेटिए लाँगोले बाँठपालालाई कुस्ती लड्न अगाडि सार्थे र उनले राक्षसले केही भन्न नपाई पछारी दिन्थे ।
उनको दैवी शक्तिको नमूना, कडा चट्टान भएका टाँड भन्ने ठाउँको बाटोमा देखिन्छ, जुन उनले आफुलाई दिएको जिम्मेवारी एक मिर्मिरेमा सिध्याएका थिए ।
उनी बाटामा हिँडदा नियमित वेदपाठ गर्थे । एकचोटी एउटा घटना भयो– उनी आफ्नो नित्यक्रम अनुसार सेतीनदीको किनारमा वेदपाठ गरिरहेका थिए । माथि टाँडको चट्टानबाट लाँगो देवताले बाँठपालालाई आवाज लगाए । वेदपाठको काम नसकिएकाले बाँठपालाले आफ्नो कामलाई निरन्तरता दिएपछि लाँगो देवताले अर्को चोटी हाँक दिई रिसाएर उनको ध्यान आफूतिर तान्न वेदको पुस्तकलाई ढुंगामा परिणत गरिदिए ।
स्थितिको गम्भीरतालाई बुझी बाँठपालाले ध्यानदृष्टिले हेर्दा राक्षसहरु डाँडामाथि धौलपुरा देवतालाई काटकुट गरी मासु भाग हाल्दै रहेछन् । उनले त्यही नदी किनारबाट घरजत्रा दुई अजंगका ढुंगा त्यसतर्फ फाले । राक्षसहरुको समूह ढुंगाहरु आएको देखेर तितरवितर भयो । नजिक दौडेर जाँदा राक्षसहरु मासुको भाग लगाएर खान ठिक्क परेका रहेछन् । अलि ढिलो भएको भए सिध्याई सक्ने रहेछन् । लाँगो देवताले मासुको संरचना जोडजाम गरेर धौलपुरा जीवित गराई दिए ।
भएको के रहेछ भने बाटो काटदा धौलपुरा देवता एक्लै परेको समयमा कब्जामा पारी काटकुट गरेर खाने सुर गरेछन् । धौलपुरा देवता हराएको कुरा लाँगाले थाहा पाई बाँठपालालाई बोलाए ।
अत्यावश्यक अवस्थामा बोलाउँदा पनि बाँठपालाले आफूतिर ध्यान नदिएको भनी रिसाएर लाँगाले ढुङ्गामा परिणत गरेको भनिएको एउटा पुस्तक आकारको ठूलो ढुङ्गालाई बाँठपालाको वेद भनिन्छ । बाटो ओहोर दोहोर गर्ने मानिसहरु वेद अथवा पुस्तकेढुंगा भनेर यसको पूजा गर्छन् ।
श्रुतीमा रहेको वेदपछि पुस्तक आकारमा आएपछि बाँठपालाले बोक्ने गरेका थिए । राक्षसहरुले वेदलाई क्षति पुर्‌याउन सक्ने भएकाले ढुंगामा परिवर्तन गरिएको थियो भन्ने मान्यता पनि छ । किताबको बीचमा पानाहरुको आकार समेत प्रष्ट देखिन्छ । लाँगो देवताले पनि धामीमा औतार हुँदा आफूले नै त्यो वेदरुपी किताबलाई पत्थरमा रुपान्तरित गरेको भन्ने गरेका छन् ।
केही मानिसले बाँठपालालाई वीरभद्रको रूपपनि मान्छन् भने केहीको मान्यतामा लाँगो देवता कृष्णको अर्को औतार भएकाले बाँठपाला बलरामका औतार मान्छन् । उत्तराखण्डतिर वीरभद्रलाई भूकुण्ड भैरव मानिन्छ । उनको जन्म वेदपाठी ब्राह्मणको घरमा भएको थियो र उनले केदारनाथमा आएर केदारनाथ तथा जोशीमठमा पूजाको चलन चलाएका थिए । यसतर्फ समेत बाँठपालालाई वेदपाठी मानिएकाले तादाम्यता मिल्न आउने हुँदा कतै यिनी भूकुण्ड भैरवको अर्को रुप त होइनन् भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ ।
(भदौ २० गते बझाङको थलीको दुर्गा मन्दिरमा र महालिंग माडुँमा समेत ठूलो मेला लाग्छ । यसलाई स्थानीय बिसरतीको मेला भन्छन् ।)

Sunday, August 7, 2016

नागपञ्चमीमा मष्टो मेला

इन्दिरा शाह आइतवार, साउन २३, २०७३ 
हिमवत् खण्डले ब्रह्माण्ड नै महादेवको राज्य मानेको छ । कालान्तरमा शक (खस) बहादुर भन्ने व्यक्तिले ठूलो तपस्या गरेपछि महादेवले तिनलाई नाम बदलेर देवराज इन्द्र राखेको र उनैलाई आफ्नो राज्य प्रदान गरेका थिए । यिनै स्वर्गका राजा देवेन्द्रका छोरा तथा पृथ्वीका राजा हुन्, श्री मष्टो देवता ।
पृथ्वीका राजा मष्टोदेवको बारेमा विख्यात कुशा भट्टको फागमा कसका पुत गोसाई कसका जाया, इन्द्रका पुत गोसाई मण्डाल्नीका जाया (छोरा) भनेर मष्टोलाई स्वर्गका राजा देवराज इन्द्रका छोरा भनी उल्लेख गरेको पाइन्छ । यस्तै मष्टोबारे आजसम्म लेखिएका कृतिहरूमा सबैभन्दा बढी प्रमाणिक कृति मष्टो संस्कृति र परम्परा भन्ने पुस्तकका लेखक श्यामबहादुर खड्काले मष्टो इन्द्रका छोरा जयन्त भनी ठोकुवा गरेका छन् र मष्टोको मूल भूमि जुम्ला भन्ने उल्लेख गरेका छन् । मष्टो सम्बन्धमा यसअ
घिका प्रायः लेखकहरूले नाम र उत्पत्ति स्थानबारे भ्रमपूर्ण कुरा अघि सारेको पाइन्छ ।
योगी नरहरिनाथ, बालकृष्ण पोखरेल, प्रेम कैदी र कर्णाली सेतीका लेखकहरूबाहेक अन्यले मष्टोलाई मष्ट, मस्त वा मष्टा लेख्ने जस्ता भ्रमपूर्ण शब्दावली प्रयोग गरेको देखिन्छ । यस्तै मष्टोको संख्याबारे पनि विद्वान्हरूमा अहिले पनि विवाद भइरहेको पाइन्छ । तर मष्टो संस्कृति र परम्परा भन्ने पुस्तकको पाना ४०३ मा मष्टो देवताको फागमा १६ बहिनी दुर्गा देवी एक्लो भाइ मष्टो भनी बझाङ सुवेडाका हर्कबहादुर बमको स्रोतबाट मष्टो धेरै नभएको र उनका अवतार एवं स्थानले नाम अनेक कहलिएको देखिन्छ ।
मष्टो देवताबारे द ट्रिव्युन चण्डिगढबाट १२ सेप्टेम्बर २०१० मा प्रकाशित समाचारमा मष्टो देवता नेपालबाट बद्रीनाथ जुहार्न गएका तीर्थयात्रीको डोकोमा आएको शिला त्यही बसेको भनी चण्डाक मष्टोबारे उल्लेख गरिएको छ । विश्वभर फैलिएका मुख्यतया नेपाली र अन्य हिन्दुहरूका कुल देवता हुन् मष्टो । मष्टोबारे मष्टो संस्कृति र परम्परा पुस्तकको भूमिकामा इतिहासकार प्रेम कैदीले योगी नरहरिनाथ र बालकृष्ण पोखरेलको हवाला दिँदै मष्टो विश्वका आदि संस्कृतिको मूल भएको उल्लेख गरेका छन् । कैदीले मष्टो भोटमा मण्डला पूजा गर्दा राजाहरूका राजा महाराजा भनी पहिलो भाग चढाइने ग्याल्बो पेहार हुन सक्ने दाबी गरेका छन् ।
तर पेहारलाई ब्रह्मा, विष्णु र महेश्वरको सिंगो अवतार दत्तात्रयलाई मानिएको पनि कैदीको भनाइ छ । उनले बेबीलोनका देवता अहुर मज्दासँग जोडेर पारसीहरूका देवता तथा बेबीलोनको सभ्यताका निर्माता पृथ्वीका राजा नै हुन सक्ने दाबी गर्दै जुम्लाको हाल कालिकोटमा पर्ने बडिमालिकाको मन्दिरपूर्वको भूभाग जालन्धर राजाको राज्य रहेको र मष्टोका प्रशस्तिहरूमा उल्लिखित जालन्धर भन्ने स्थान यही रास्कोट क्षेत्र रहेको दाबी गरेका छन् । यस्तै रास्कोटको विजयपुरमा मात्र दुधे मष्टोको माँडु (मन्दिर) रहेको र त्यहाँमात्रै दुधे मष्टोका धामी हुनुले पनि मष्टोको आदि थलोबारे धेरै विवाद गर्नु आवश्यक रहँदैन भनी पंक्तिकारको जिज्ञासालाई शान्त पारेका छन् ।द ट्रिव्युनले मष्टोलाई पानी बर्साउने देवता भनेको छ ।
उत्तराखण्डमा मष्टो पूजा र तीनदिने मेला
मष्टोलाई यहाँ कुलदेवता मोष्टा भनिन्छ । डा. राम सिंहले राग भाग काली कुमाउँ भन्ने पुस्तकमा मष्टोलाई इन्द्रको छोरा र धेरै ठाउँमा पुजिने देवता भनेका छन् । यिनलाई कुमाउका विभिन्न भागहरू थलकेदार, ध्वज, लटौडा आदि स्थानमा पूजा गरिन्छ । कुमाउको चम्पावतको खिलापित्ती फाँटमा अखिल तारिकादेवीको मन्दिरबाहिर मष्टोको पूजास्थल पनि छ । सुइगाउँ र जौलाडी (लोहाघाट देवीधुरा मार्ग) बाट एक किलोमिटर टाढा पाटी भन्ने गाउँमा देवदारुको घना जंगलभित्रको मन्दिरमा पनि मष्टोको पूजा हुन्छ ।
तामलीमा कालछिन (कालसैन), मस्टो आदि देवताको पूजा हुन्छ । यिनको कुनै मूर्ति नभई मन्दिरभित्र रहेका पवित्र शिलालाई देवता मानेर पूजा गरिन्छ । चम्पावतको तल्लो क्षेत्रमा लद्या नदीनजिकै मष्टोको नामबाट ठाउँको नामसमेत मोष्टा बकौडालाई मोष्टागाउँ पनि भनिन्छ । केही मानिसहरूले मोष्टा नाम भएको कारणले मोट्टा (निगाला) को मान्द्रो पनि मान्ने गरेका छन् ।
मष्टोको मन्दिरमा नागपञ्चमी (भदौ पञ्चमी) को दिनमा सरकारी स्तरमै स्थानीय प्रशासन तथा राज्य सरकारबाट तीनदिने साँस्कृतिक मेलाको आयोजना गर्ने गरिएको छ । सो अवसरमा मष्टो देवताका डोलानजिकैको गाउँबाट ल्याउने र पूजा सकिएपछि सो डोला फिर्ता लग्ने प्रचलन छ ।
उत्तराखण्डको कुमाउअन्तर्गतको प्रमुख सहर पिथौरागढबाट ६ किलोमिटर पश्चिम उत्तरमा पर्ने ६ हजार फिटको उचाइमा रहेको चण्डाकमा मष्टो देवताको मन्दिर रहेको छ । स्थानीय मानिसहरू यसलाई मोस्टामानु (माँडु) भन्छन् । उनलाई मौसम तथा वर्षाका देवता इन्द्रका पुत्र र पृथ्वीमा इन्द्रको निर्देशनको पालना गर्ने गरी प्रतिनिधिको रूपमा लिइन्छ । स्थानीय मानिसहरू परम्परागत रूपमा यी देवतालाई पनि मौसम वा वर्षाका देवता मान्छन् ।
वर्षा नभएमा यिनको पूजा गरेर पानी माग्ने चलन छ । होम र पूजापछि पानी पर्ने विश्वासका कारण मानिसहरू सुक्खा मौसम भए पनि उनको मन्दिरमा छातासमेत बोकेर जान्छन् । यहाँ सधैँ साँच्चिकै पानी पर्ने गरेको उदाहरण छन् । यहाँ माथिपट्टि ढिस्कोमा पक्की मन्दिर बनाइएको छ । यो मन्दिर सफा, सुग्घर गरी राखिएको छ ।
मष्टोको मन्दिरमा नागपञ्चमी (भदौ पञ्चमी) को दिनमा सरकारी स्तरमै स्थानीय प्रशासन तथा राज्य सरकारबाट तीनदिने साँस्कृतिक मेलाको आयोजना गर्ने गरिएको छ । सो अवसरमा मष्टो देवताका डोलानजिकैको गाउँबाट ल्याउने र पूजा सकिएपछि सो डोला फिर्ता लग्ने प्रचलन छ ।
कसैकसैले मष्टोलाई नागपञ्चमीमा पूजा हुने गरेकाले शक्तिशाली नागको रूपमा पनि मान्ने गरेका छन् । मष्टोको मन्दिरमा उनीसँगै गणेश र अन्य देवीदेवता महाकाली, पशुपतिनाथ, लाटा देवताको पवित्र शिलाको पूजा गरिन्छ । नागपञ्चमीमा पूजा गर्न नसक्नेले ऋषि पञ्चमी अथवा श्रीपञ्चमीमा पनि पूजा गर्दछन् । चम्पावतमा गणेश चौथीमा पूजा गरिन्छ ।

मष्टोले बलि नलिए पनि गणहरू रक्तभोगी भएकाले तिनीहरूलाई सन्तुष्ट पार्न मन्दिरनजिक राँगा तथा बोकाको बलि हुन्छ । उत्तराखण्ड क्षेत्रमा अरू देवताको पूजा जागर (भजन) द्वारा हुने गरे पनि यिनको पूजामा कुनै जागर गाइँदैन । मष्टोको मन्दिरमा हवन गरेर यज्ञको आयोजना गरिन्छ । बाजागाजाको तालमा धामी नाचसहित पूजा हुन्छ । मष्टोका मन्दिरहरूमा भक्तजनहरूले शिवरात्रिमा पनि पूजा गर्ने गरेका छन् ।
मुख्य मन्दिरको सामुन्ने कालभैरव र बटुकभैरवको मन्दिर छ । उक्त मन्दिरमा एक पत्थर पनि रहेको छ, जसलाई शक्ति पाषाण भनिन्छ । यसलाई नौ मानिसहरूको एक-एक औँलाको बल दिएर उठाइन्छ ।मानिसहरू पिथौरागढ आसपासको सोर उपत्यका, काली कुमाउलगायत उत्तराखण्डका विभिन्न भाग र नेपालबाट समेत मेलामा उपस्थित हुन्छन् । मेलामा जम्मा भएका मानिसहरूले आफूले उत्पादन गरेका कृषिजन्य सामान परम्परागत रूपमा बेच्ने र आवश्यक परेको मानिसले किन्ने गर्दछन् । कृषि उत्पादनबाहेक काठ तथा फलामका आवश्यक साधनहरूको समेत खरिद-बिक्री हुने गर्छ ।
मानिसहरू अघिल्लै दिन जम्मा भएर परम्परागत कुमाउनी लोकगीत र नाचको आयोजना गर्दछन् । पहिले सवारीको आवागमन कम हुँदा आसपासका मानिसहरू मात्र जम्मा हुन्थे । सवारीको सुलभताले अहिले हिन्दुस्तान, नेपाल तथा तिब्बतका ठूला सहरहरूबाट समेत मानिसहरू आउन थालेका छन् । आफ्ना सामानहरू बिक्री गर्न ठूला व्यापारीहरू पनि यस मेलामा ठूलो भीड लाग्ने मानव सागरका कारण आकर्षित भएको पाइएको छ ।
मन्दिरपरिसरमा एउटा ठूलो पिङ छ । मष्टोकी बहिनीहरू आएर पिङ खेल्छन् भन्ने विश्वास गरिन्छ । यहाँ एउटा आश्चर्यको विषय के छ भने पिङ हल्लिरहेको हुन्छ तर पिङ खेलिरहेको मानिस देखिँदैन ।स्थानीय किम्वदन्ती र पंक्तिकारलाई स्थानीय पूजारी तथा जानकार व्यक्तिहरूले भनेअनुसार पहिलेपहिले उक्त स्थान भएर बाटो पश्चिम कुमाउ, गढवाल, बद्रीनाथ तथा केदारनाथतर्फ जान्थ्यौँ । त्यही बाटो भएर विभिन्न ठाउँका मानिसहरूका साथै नेपालीहरू पनि हिँड्ने गर्थे ।
एकपटक नेपाली तीर्थयात्रीहरूको समूह डोको बोकेर त्यो बाटोबाट बद्रीनाथतिर जाँदा साँझपख अँध्यारो हुँदै जान थालेकाले हाल मन्दिर रहेको ठाउँमा बास बस्न भनी डोकाहरू भुइँमा राखे । तिनीहरूमध्ये एकजनाले सिलौटो बोकेको थियो । उनीहरूले खाना पकाउन थाले र नुन पिस्ने सिलौटोसमेत निकाले । त्यसपछि सिलौटो डोकामा राखी सुते । बिहान डोको उठाउन लाग्दा त्यो डोको राखिएको ठाउँबाट उठेन । नेपालीहरूलाई आफूसँग मष्टो आएको र त्यहीँ बस्न खोजेको आभास भयो । मष्टो देवताको इच्छाअनुसार उनलाई यसै ठाउँमा स्थापित गरेर पूजाआजा हुन थाल्यो । उक्त सिलौटोलाई अहिले मन्दिरभित्र राखी पूजा गर्ने गरिन्छ । त्यहाँका स्थानीय मानिसहरूले मष्टोलाई नेपालीहरूले ल्याएको र नेपालबाट आएको नेपालका देवता भनी मान्ने गरेका छन् ।
उक्त डोको ढुंगामा परिणत भइसकेको रहेछ । डोकाको आकारको ढुंगो मन्दिरको चौरमा घोप्ट्याएको जस्तो अहिले पनि देख्न सकिन्छ । एक अर्को मान्यताअनुसार यी देवतालाई सोर उपत्यका क्षेत्रमा शासन गर्ने तत्कालीन बम्म (बर्मा) हरूले आफ्नो कुल देवताको रूपमा नेपालबाट ल्याएका थिए । उनीसँगै पूजा हुने आमा कालिका तथा भाइ असुरको सहयोगमा उनले पृथ्वीमा शासन गर्दछन् ।

आफ्ना दुस्मनहरूको नाश गर्न उनी आफ्नो हतियार, चौबीसवटा बज्रहरूको सहायता लिन्छन् । चौसठ्ठी योगिनीहरू, बाउन्न वीर तथा असी मसानहरूका साथै भूदनीबयाल नामक आँधी तुफान आवश्यक पर्दा प्रयोग गर्ने गरी उनको नियन्त्रणमा रहन्छन् । मष्टोले जस्तोसुकै असम्भव काम गर्न सक्छन् भन्ने मान्यता छ । स्मरण रहोस्, चौसठ्ठी योगिनी मष्टोको नियन्त्रणमा हुने भएकोले मष्टो पूजकले कुनै तान्त्रिक पद्धतिमा पूजा गर्नु आवश्यक मानिँदैन ।

Thursday, June 30, 2016

Anyway !

-by Mother Teresa

People are often unreasonable, illogical and self centered;
Forgive them anyway.

If you are kind, people may accuse you of selfish, ulterior motives;
Be kind anyway.

If you are successful, you will win some false friends and some true enemies;
Succeed anyway.

If you are honest and frank, people may cheat you;
Be honest and frank anyway.

What you spend years building, someone could destroy overnight;
Build anyway.

If you find serenity and happiness, they may be jealous;
Be happy anyway.

The good you do today, people will often forget tomorrow;
Do good anyway.

Give the world the best you have, and it may never be enough;
Give the world the best you've got anyway.

You see, in the final analysis, it is between you and your God;
It was never between you and them anyway.



Saturday, May 7, 2016

दरबार हत्याकान्डबारे पारस र हिमानीको बयान

१४ वर्षअघि दरबार हत्याकान्ड हुँदा पारस श्री ५ शाहज्यादा थिए अनि हिमानी श्री ५ शाहज्यादी। हत्याकान्डपछि उनका बुबा ज्ञानेन्द्र श्री ५ महाराजधिराज भए। तर उनीहरुलाई युवराज/युवराज्ञी घोषणा गर्न भने दशैँसम्म कुर्नुपर्‍यो। देशमा गणतन्त्र घोषणा भएपछि दुवै पूर्व युवराज/युवराज्ञी भएका छन्। २०५८ जेठ १९ गते नारायणहिटी दरबारमा हत्याकान्ड हुँदा दुवै घटनास्थलमा थिए। उनीहरुले घटनाबारे छानबिन गर्न तत्कालीन प्रधानन्यायाधीश केशवप्रसाद उपाध्यायको अध्यक्षतामा गठित सभामुख तारानाथ रानाभाट सदस्य भएको उच्चस्तरीय आयोगलाई के बयान दिएका थिए? धेरैले बिर्सिसके होलान्। पढ्नुस् पारस र हिमानीको बयान।
Nepal-prince-Paras-Shah
श्री ५ शाहज्यादा पारस वीर विक्रम शाह
समितिः सरकार, राजदरवारमा भएको १९ गते जुन पारिवारिक जमघट थियो, त्यसमा सरकारको उपस्थिति छ भन्ने जानकारी हामीलाई प्राप्त भयो । त्यसबाट सरकारले के नजर गरिबक्स्यो, के अनुभव गरिबक्स्यो, त्यो सबै जानकारी भएको सुनेको कुराहरु चाहीँ हामीलाई प्राप्त भएमा रिपोर्ट दिन सजिलो पर्ने थियो ?

जवाफः अब, हामी पुग्यौं त्यहाँ त्यस्तै अन्दाजी साढे ७ भन्दा अलि ढिलो पुग्यौं । हामी त्यही …. ७ ।४० तिर पुग्यौं, सबै जना आइसकेको थियो । मुमा, म, बहिनी, हिमानी र हामी अलि ढिलो पुग्यौं । ७ ।४० तिर पुग्यौं, पुग्दाखेरी अ… युवराजाधिराज अलिकति ककटेल ज्यूनार भैसक्या जस्तो थियो । अनि के खाने–मैले कोक मात्र खाने विचार गरेँ ।
ए कोकमात्र खाने ! म त ह्विस्की खाएर बसेको छु हुकुम भयो । त्यो बेलासम्म ठिक्कै होइबक्सन्थ्यो, एकदमै लागेको जस्तो गरिबक्सी राखेकोथ्यो । अ ….. कुरा गर्दाखेरी के भो भन्दाखेरी हैन यहि विवाहको कुरा भइ राखेको छ। मेरो, मुमासँग पनि कुरा गरें । आफूमुमासँग पनि कुरा गरें अनि, दुवै जनाले हुन्न भन्नु भयो । अब आइतवार बुबासँग कुरा गर्छु हुकुम भयो । त्यति कुरा भइ राखेको थियो, त्यत्ति हुँदा हुँदै आठ बज्यो । सबै जनालाई ड्रिंक्स सिंक्स टक्राइबक्स्यो ।
आठ बज्यो आफूमुमा, मुमा बडामहारानी सवारी होइबक्स्यो, फेरी सरकारबाटै सवारी चलाइबक्सेका, फेरी …… ड्रिंक्स दिइबक्स्यो, अनि यस्तै साढे आठतिर महाराजाधिराज सवारी होइबक्स्यो । अफिस सक्याएर सवारी होइबक्स्यो, त्यो बेलामा दाइ हामीसँग भित्र होइबक्सन्थ्यो । जहाँ घटना भयो त्यही कोठामा होइबक्सन्थ्यो । एकदमै लागेको जस्तो ढलिबक्स्यो, बेहोसै होइबक्सेको जस्तो सुकला नै भयो, त्यही भुइमा नै सुकला भयो, म, गोरख, निराजन र राजिव भएर उठाएर लगेर सरकार यहाँ त मिलेन ठूलो बुबा सवारी होइबक्स्यो, अब यसो यस्तो कति छ …… छ माथि सवारी चलाउँछौं भनेर हामी चार जना भएर माथि खोपीमा सवारी चलायौं, त्यो खोपीमा लगेर गद्दीमा त सुकला गराउन पाइन । गद्दीको मुन्तिर सानो ओछ्यान छ नि त्यहीं नै सुताएर गयौं हामीले ।
करीब साढे आठ, जस्तो भाथ्यो, साढे आठ त्यस्तै ३१।३२, आठ ३१ ।३२ होला। हामी तल आयौं। वत्तिसत्ति निभाएर तल आयौं । तल आएपछि अब महाराजाधिराजको भित्रै, मुमा बडामहारानी सरकार जहाँ राज होइबक्सेकोथ्यो त्यहीं नै हेलेन शाहसँग मिटिङ्ग भइ राखेको थियो । हामीले दर्शन गर्न पनि पाएको थिएन, वाहिर कुरेर बसिराखेको थिएँ, त्यहाँ भित्रको मिटिङ्ग आधा घण्टा जति चल्यो होला, मेक्सीमम आधा घण्टाजति चल्यो होला । त्यसपछि हामी दर्शन गरेर यता आयौं । महाराजाधिराज सरकार र मुमा बडामहारानी सरकार पनि यतै सवारी भयो । त्यही कोठामा जहाँ यो घटना भयो, त्यही कोठामा सवारी भयो । भर्खर ड्रिंक्स लिई बक्सेको थियो, महाराजाधिराज सरकारले ।
हामीले चियर्स पनि गरेको छैनौं, भर्खर ड्रिक्स लिई बक्सेको थियो, यसै बीचमा अब हामीचाँही एतापट्टी कुनामा थियौं हजुर, देखिएन युवराजधिराज सवारी भएको । अ….. हामीले युवराजधिराज सवारी भएको देखेनौं, हामी कुनामा थियौं । मैले त यो ….. …….. ……………….
समितिः कुना भनेको त्यो बडामहारानी सरकार राज भएको कुर्सितिर कि?
जवाफः होइन क्यारेमवोर्ड छ नि ।
समितिः क्यारेमवोर्ड यो?
जवाफः क्यारमबोर्ड, क्यारमबोर्ड छ नि ।
समितिः त्यो वारको पछाडि ?
जवाफः हो, बारको पछाडि त्यो …… कुनामा हामी बस्ने कुना त्यही हो । हामी Youngs हरुको, अब त्याहाँ उताबाट चुरोट सुरोट समाएको नदेखियोस् भनेर त्यो कुनामा हामी धेरै जस्तो बस्ने त्यही कुनामा हो । अनि त्यहाँ मैले सवारी भएको कोही देखेको थिइन, मैले सवारी भएको भनेको थाहा पाएको पहिलो बन्दुक पड्केपछि थाहा पाएँ । गड्याङ्ग ग¥यो, त्यत्ति ३ राउण्ड जति फायर भएको छ । पहिले सवारी हुने वित्तिकै ३ फाएर भएको छ । एउटा माथि छ, एउटा सिधा छ । त्यसरी दागि बक्सदाखेरी एउटा सिधै गएको छ, एउटा माथि गएको छ । ३ राउण्ड जस्तो लाग्छ मलाई जहाँसम्म लाग्छ । अब त्यस्तो हुँदाखेरी ३ राउण्ड जस्तो लाग्छ फर्स्ट मैं त्यो पनि आवाज ।
महाराजाधिराजले के गरेको मात्र हुकुम भएको थियो ड्याङ्ग ड्याङ्ग एउटा यस्तोमा एउटा यस्तोमा । महाराजाधिराज ढलिबक्स्यो । म र डाक्टर राजीव सँगसँगै । दुइजना कुदेर गयौं । डा. राजीव चाही महाराजाधिराज भएको ठाउँमा कुद्न भ्यायो हजुर, मलाई चाहीं अधिराजकुमारी शोभाले जानै दिन बक्सेन, तिमी त्यहीं बस हिड्ने होइन, हुकुम भयो। त्यही नै मैले पछाडी फर्केर बहिनीहरु सबै जनालाई ढल्नलाई सुत तिमिहरु यहाँ भने । यहाँ वाङ्ग वाङ्ग पड्कन थालिसक्यो सबै जना सुत भनेर त्यो लाइन क्रोसियरमा सबैजनालाई राखें । उता दुई जना सिनियर मेम्वरहरु पनि महेशकुमार र रवी शम्शेर दुवै जना पनि मेरै छेउमा थियो । दुवै जनालाई पनि मैले लाइन क्रोसियरमा राखें ।
यत्तिमै यत्ति हुँदा हुँदै युवराजधिराज सरकार, फेरि फर्केर सवारी भयो । मैले देखेको चाहीं हजुर, महाराजाधिराजलाई हानिबक्सेको देखें । धिरेन्द्र सरकारलाई हानी बक्सेको देखें, बाबा enough, you done enough damage भनेर second time फर्केर जाँदाखेरी, धीरेन्द्र सरकारले के हुकुम भयो भने you done damage हुकुम भयो । त्यति हुकुम हुँदाखेरी ड्याङ्ग ड्याङ्ग अर्को एउटा यस्तोमा लागेको छ । एउटा होकी दुइटा त्यो पनि धीरेन्द्र सरकारलाई, राम्रो सँग सम्झन सकेको छैन । ढलिबक्स्यो । धीरेन्द्र सरकार ढलिबक्स्यो, ढलिबक्से वित्तिकै त त्यसपछि त अरुहरु मान्छेहरु त one after another को ढल्यो को ढल्यो त्यसपछि राम्रोसँग भन्न सक्दिन । म पछाडि फर्केर बहिनीहरु सुताउन थाली सकेको थिए, अं…… मैले ढलिबक्सेको देखेको महाराजाधिराज ढलिबक्सेको देखें यता, कुमार खड्ग ढलिबक्सेको थियो, उता कुमार गोरख ढलेको देखें।
त्यो चाही फर्स्ट मै ठूलो बुबा सँगसँगै ३ जना ढलेको छ। त्यो First Automatic weapon MP-5 को फाएरले ३ जना ढलेको छ । वाहिर सवारी भयो, फेरी फर्केर सवारी भयो, त्यसपछि त्यो सानो weaponMP-5 automatic त्यो फालिबक्स्यो, त्यो weapon महाराजाधिराज सरकारले टिपिबक्स्यो । त्यो weapon टिपिबक्सेको थियो । अधिराजकुमारी शोभा सवारी भएर त्यो weapon लिई बक्स्यो, म्यागजिन पनि झिकिबक्स्यो । त्यही भइमा राख्दीबक्स्यो त्यो । अब के भन्ठानी बक्स्यो भने त्यही एउटा मात्र होला भन्दठानी बक्सेछ । दाइले चाही अरु पनि बोकिबस्केको मैले पनि देखेको हो । अरु तीनवटा बोकिबस्केको थियो, चारवटा थियो weapon । एउटा चाहीने बन्दुक लेफ्ट साइडमा थियो ह्यान्ड गन। ह्यान्ड गन चाहीँ लेफ्ट साइडमा थियो । दाहिने वगलिमाः MP5 थियो । भिरिबक्सेको Shot Gun र एम १६, त्यो Automatic हो । भ्यार्रर गरेर ठूलो बुबालाई हानीबक्स्यो, कान्छो बुबालाई पनि हानी बक्स्यो, यता खड्ग विक्रम ढलिबक्स्यो उता गोरख ढल्यो । त्यो first attack मै कता कता दागेर वाहिर सवारी भयो । त्यसछि हामी त कुनैमा थियौं । वाहिरपट्टी के भयो मैले त देखिन फेरी भित्र सवारी भयो । सवारी भएर ठूलो बुबालाई ………………

समितिः समयको त्यस्तो कुनै ग्याप लामो ग्याप त हैन ?
जवाफः छैन, एक मिनेट पनि छैन, ३० सेकेण्ड होला म्याक्सिमम्, म्याक्सिमम् भए ३० सेकेण्ड, भित्र बाहिर भित्र वाहिर गरिबक्स्यो । सवारी भयो ठूलो चाही बन्दुक एम १६ एम १६ ले पहिले नै ठूलो बुबाको माथमा हानिबक्स्यो, सट त्यस पछि यता सवारी भयो, खड्ग फुपाजु ढलिबक्स्यो, कुमार खड्ग त्यो वारको ठ्याक्कै तल ढलिबक्स्यो ।

…………. हजुर, उतापट्टी गोरख, ठूलो बुबा बीचमा स्नुकर बोर्डको तल गोरख ढलिराखेको थियो, …… श्रुति, त्यसपछि श्रुति मैले आएको देखिन, गोरखलाई गएर बाबा तिमीलाई पनि लाग्यो भनेको देखें । त्यो गएको बेलामा उताबाट फर्कि बस्क्यो, युवराजाधिराज सवारी भयो, यतापट्टी ढली राखेको थियो हजुर, पहिला कुमार खड्ग ढलेकोमा अधिराजकुमारी शारदा सवारी भो । तिमिलाई के भयो तिमीलाई के भयो भनेर सवारी भई माथि पट्टी सुतिबक्स्यो, खड्ग फुपाज्यूको माथि ढलेर कवर गरिबक्स्यो । युवराजधिराज सवारी भयो ड्याङ्ग ड्याङ्ग point blank ड्याङ्ग ड्याङ्ग ड्याङ्ग यस्तो घारीबाट देखेको त्यही देखेको । त्यो भएको म यताको कुनाको मेचमा त्यो वारको मूनिबाट त्यो चाही राम्रो सँग देखेको हो मैले । ड्याङ्ग हानी बक्स्यो । त्यो गोली आएर यतापट्टी कार्पेटमा लागेछ ।
भएर आएर मेचको यतापट्टी काठमा लागेर मेरो साइडमा महेश कुमारलाई राखेको थिएँ मैले, त्यो गोली उछिट्टिएर गएर उसको यस्तोमा लागेको हो । त्यो चाही लागेको उसलाई । अब त्यस पछि फेरी वाहिर सवारी भएको हो कि म राम्रो सँग सम्झन सकिन, वाहिर सवारी भएको जस्तो लाग्दछ, दुईतिन चोटी गरिबक्स्यो भित्र, वाहिर, Third time सवारी हुँदा चाही यता … अ… शाहज्यादी जयन्ती दिदी, केतकी अ… श्रुति ३ जनालाई हानी बक्स्यो । श्रुती Third time ‘। अनि बाहिर सवारी भयो युवराज सरकार चाही मैले त्यसपछि, यता कुनामा सवारी भयो, त्यो अग्लो मेच जस्तो छ नि हजुर, त्यो, कुनामा सवारी भयो, त्यसपछि डाइरेक्ट नजरमा हामी प¥यौ ……. के गरिबक्स्या हजुर ….. हामी ….. के गरिबक्स्या please …… गई बक्स्योस भनेर त्यो विन्ति जाहेर गरें मैले । नत्र भए सवै जनालाई हानेको भए म थिएँ, महेश मेरो पछाडि थियो, रवी उतापट्टी ठ्याक्कै वारको मुनि रवि थियो । अ…… महेशको पछाडि मेरो वहिनी छ । पछाडी मेरो वाइफ थियो, मेरो वाइफ पछाडि मेरो ३ जना वहिनीहरु मैले राखेको थिएँ । लुकाएर राखेको थिएँ । एउटा वहिनी चाँही त्यो सोफा जस्तो छ त्यसको पछाडि राखेको थिएँ ।

एकदमै कभर गरेर राखेको थिए मैले । मैले चाही दाइसँग के गरिबक्स्या हामी यस्तो यहाँ त हामी मात्र छौं please …. one by one सबैलाई हेरेर छोडेर बाहिर लागिबक्स्यो, त्यसपछि थाहा भयो हामीलाई हानी बक्सेन भनेर । म उठेर गएँ । त्यहाँ अरु मान्छे ढलिराखेको थियो । के के भाछ भनेर मैले कान्छो बुवाका गएँ । पारस मेरो खुट्टा चलाउन मैले खुट्टै चलेन अं. …… मेरा खुट्टा खुम्च्याउन सक्दिन खुट्टा चलाई देउ । अलिकति चलाएँ, फिल गर्न सकिबक्सेन ।
त्यसपछि यता केटाकेटीलाई हेर भन्नु भयो, मैले त मेरो मुमा ढलेको पनि देखेको छैन । मुमा पनि देखेको छैन, यता अधिराजकुमारी शान्ति पनि देखेको छैन, उता उता …… वडामहारानी सरकार निराजनको त वाहिरै कुरा भयो मैले त्यति देखेकै छैन । अनि त्यो बेलामा हेर्दा खेरी मुमा भर्खर उठि बक्सिराथ्यो, ढली बक्सेको । मूमा तल होइसिन्थ्यो । अधिराजकुमारी शान्ति माथि होइसिन्थ्यो । मुमाले चाही घचडेर उठिबक्सेको देखें । म जभउि गरेर उठाएँ मुमालाई । …… मठिक छैन, म ठिक छैन भन्नु भयो, माथबाटपनि रगत आइराखेको यस्तो समातेर बसिबक्स्याथ्यो । माथको रगत चाहिने अधिराजकुमारी शान्तिको रगत रहेछ । मैले त माथमा लागेछ भन्ठानेको थिए पहिला ।
अधिराजकुमारीको रगत रहेछ । त्यतिगरे पछि कहाँ लागेको छ भन्दा यहाँ लागेको छ हुकुम भयो, माथ पनि चेक गरें मैले, केही पनि छैन । त्यसपछि म दौडेर गएर यता मुमा वडामहारानी सरकारकाँ गएँ । वाहिर पनि मैले त फायरिङ्ग सुनेको थिएँ । मैले त उता भन्ठाने, मूमा वडामहारानी सरकरको खोपिमा भन्ठानें । दौडेर त्यहाँ गए त्यहाँ त केही पनि भएको छैन । त्यहाँ यस्तो यस्तो भयो भनेर जाहेर गरें, त्यो बेलासम्म फायरिङ्ग सकिसकेको थियो, म जाँदा मुमा वडामहारानी सरकार ……
समितिः मुमा वडामहारानी सरकार भनेको उता सानो बैठकमा …
जवाफः उता सानो बैठक, वाहिर पट्टीको । त्यहाँ होइबक्सन्थ्यो । त्याहाँ जाँदासम्म firing बन्द भएको थियो । जब म मान्छेहरुलाई हेर्न गएको थिए त्यो वेलासम्म कोही फायरिङ्ग भइ राखेको थियो । वाहिर ….. त्यो चौरमा फायरिङ्ग भइ राखको थियो । लास्ट भएकै चौरमा हो । त्यसमा पनि के भयो म केही भन्न सक्दिन । मैले देखेको होइन । कसलाई हानिबक्स्यो, त्यहाँ कसरी घटना भयो, त्यो पहिला कसलाई हानिबक्स्यो, पछि कसलाई हानीबक्स्यो मलाई थाहा छैन । मैले त मुमालाई लागेको देखेको होइन, अहिले कुरा सुन्दाखेरी वाहिरबाट हानीबक्सेको मुमालाई पछाडी दुइटा वाहिरबाट हानीबक्सेको मात्र सुनें । त्यो मलाई थाहा छैन मैले नदेखेको कुरा म भन्न सक्दिन । मैले देखेको कुराचाही यति हो । म पनि त्यसपछि मान्छेहरुलाई हेरें, सवैजना ढली राखेको छन् । खुट्टा चलाई देउ भन्नु भयो । पाउ चलाएँ, सिधै हेर्न सकिदैन यता केतकी फुपुलाई हेर भन्नु भयो, कान्छो बुबाुले । म खुट्टा पनि चलाउन सक्दिन म हेल्प भन्दा धेरै त्यो जाहेर गरें । दौडेर आपूmमुमा कहाँ गएँ मुमावडामहारानी सरकारकाँ ३ जना होइबक्सन्थ्यो, त्यहाँ केही पनि भएको छैन । बाहिर दौडेर ए.डि.सी.हरुलाई भित्र ल्याएँ । त्यो ए.डि.सी.हरु वाहिर गयो, वाहिर जाँदाखेरी ….. हरु ठ्याक्क आइराखेको थियो ।

म वाहिर पुग्नु र ADC हरु आइपुग्न almost सेम टाइम थियो । अनि त्याहाँ बाहिर गएर के भने यो भित्र मरेको मान्छे पनि छ घाइते मान्छेहरु पनि छ । मरेको मान्छेहरुलाई छाडदेउ । घाइते मान्छेहरुलाई दौडाइहाल पहिला, भित्र लगें घाइते मान्छेहरु सबै जना पहिला उठाएर यलभ दथ यलभ सबै जनालाई जो जो पहिला गए जो जो हाल्न सकें पठाएथें, ५—६ मर्डरहरु थिए । जो जो आए हाल्दै पठाउँदै थिएँ । अब दाइ, बडामहारानी सरकार र भाइलाई भेटाउन, गएको तिमीहरु खोज भनेर ३ जना । दाइको एडिसी दौडेर आयो he shot himself, he shot himself भन्दै आयो।
त्यसपछि भाइ कहाँ भन्दा भाइलाई पनि हानिबक्स्यो । ठूलोमुमा खोइ, ठूलो मुमालाई पनि डाउन, सबै जना डाउन ठुलोमुमाको chance नै छैन भनेर उनीहरुले मलाई भन्यो । मैले देखेको होइन, ठुलोमुमाको चान्स छैन, दाइचाही ऐया ऐया गरेर लडीबक्स्याथ्यो, माथमा लागेको थियो । ल हाल भनेर दाइ र भाइलाई चाही मैले सँगै हालेर दाइको एडिसीले हाल्यो, म अगाडी बसे, पछाडि एकजना ड्राइभरले दाइलाई समाइराथ्यो र भाइलाई समोतेको थियो पछाडी अर्को एक जना थियो । दुइजना चाही म र दुईजना एडिसी अर्को एक जना ड्राइभर भएर अस्पताल पु¥याको । त्यतिवेला महाराजाधिराज सरकारको सवारी चलाइसकेको थियो । ………. सबैभन्दा पहिला त सुन्दर भन्ने एडिसी छ, त्यो गर्दा उ आयो, उता उताबाट घुमेर आयो त्यहाँ त फायरिङ्ग भइ राखेको थियो । उसले अरु मान्छे ल्याउन सकेन, उताबाट वाहिर घुमेर फायरिङ्ग भइ राखेको थियो, उता ढोकाको शिशा फुटाएर मैले आउ भन्दिए । यो फुटाएर भित्र आएर ठूलो बुबा महाराजाधिराज सरकारलाई लग्यो, महाराजाधिराज सरकारलाई पहिला लगेको हो ।
यो राजीव कहाँ थ्यो के थ्यो, राजीव गएको पनि देखेको छैन, हजुर, म पछाडि गर्दै थिए यता मान्छेहरु हेर्दै थिएँ, राजीव गएको मैले देखेको होइन, सबभन्दा पहलिा चाही महाराजाधिराज सरकारलाई लिएर गएको । त्यसपछि चाहीं म गएर मान्छेहरुलाई हेर्न गएको । ए.डि.सी. हरुलाई मैले नै बोलाएर त्यो शिशा ढोका फुटालेर महाराजाधिराज सरकारको सवारी चलाएँ । मैले देखेको त यत्ति नै हो ।
समितिः सरकारले कति weapon use भएको देखिबक्स्यो ?
जवाफः मलाई जहाँसम्म लाग्दछ एउटा एम १६ यूज भएको छ । Glock यूज भएको छ । चारवटा यूज भएको छ । मैले त्यो 12 bore फायर गरेको देखेको छैन । त्यसको फाएर देखेको होइन मैले । अरुचाहीं फायर भएको देखेको छु मैले । यो एम १६ फायर भएको देखेको हुँ ।

समितिः युवराजधिराजको कसरी ? ।
जवाफः मैले सुने अनुसार दाइले आफूलाई हानिवक्स्यो, ब्रिजमा हानिवक्सेको ।

समितिः– यसको पछाडि के यस्तो कारण ?
जवाफः– यो विवाहकै हो हजूर । मलाई जहाँसम्म लाग्छ, विवाहकै हो । यो शुरु भएको पोहोर गएको जन्मोत्सवमा शुरु भएको कुरा हो । पार्टी भएपछि पार्टी भएको त्यही ठाउँमै त्यही ठाउँमा भएको कुरा हो । त्यहीं नै हामी आएर कुरा गर्दाखेरी जो जो against अघि जो जो ] with अब भाई र म ] with जहिले पनि वीथ । दाइको त हामी जे जे हुकुम हुन्छ त्यही गर्ने मान्छे । भाई र म ] with थियौं । अब राजिव त डा. ] with भयो, श्रुती, गोरखहरु र अरु बहिनीहरु against थियो विवाहकोमा । मेन कुरा यही नै जस्तो लाग्दछ । मेन कुरा यही हो जस्तो लाग्दछ ।

समितिः– तर त्यो दिन त्यहाँ त्यो कुरा चल्यो कि चलेन ?
जवाफः– म संग कुरा गरिवक्स्या छैन । मैले अघि तपाईलाई भनेको जस्तो म जाने बित्तिकै के मर्जीभयो भने मलाई मूमासंग पनि कुरा गरें, आफु मुमासंग पनि कुरा गरें, नहुने भयो । अब म बुबासंग आइतबार दर्शन पाउँछु, त्यो बेला कुरा गर्छु, त्यत्ति मात्र हुकुम भाथ्यो मलाई ।

समितिः– राम्रो मुड थियो ?
जवाफः– लागेको जस्तो भएको थियो । एकदमै राम्रो थियो मूढ । त्यस्तो होला भन्ने केही सोचेकै थिएनौं हामीले । एकदमै जोक गरी बक्सेको जस्तो सबैलाई हँसाइवक्सेको थियो, त्यहाँ तल होइवक्सँदासम्म त ।

समितिः– सरकार माथि कसले पु¥याएको ?
जवाफः– हजूर । हामी चारजनाले पु¥याएको । हामी चारजना, एकजनाले कहाँ सक्नु !

समितिः– बोकेरै लगिवक्स्यो ?
जवाफः– दुईजना साइडमा म पछाडि यसरी उचालेर गोरख र भाइले, अं…. राजीव र भाइले दुईजना साइडमा मैले पछाडी समाएर माथि लग्यौं । गोरख होइन, गोरख पछि पछि आउँदै थियो । माथि ……

समितिः– तल सुताइवक्स्यो ?
जवाफः– तल, मेन गद्दीमा त सुताएनौं । तल सुतायौं । मैले भाईलाई भनेको वेपनहरु झिक लैजाऊ, अप्ठ्यारो हुन्छ झिक । ….. पर्दैन होला …..

समितिः– त्यो कोठाबाट ?
जवाफः– कोठाबाट । माथिको कोठाबाट । जुन मेन गद्दी थियो, त्यो गद्दी भन्दा तल अर्को एउटा बेड … ऊ ….. ग्राउण्ड बेड जस्तो त्यहाँ सुताएर हामी तल आएको ।

जवाफः– वेपन्सहरु ?
जवाफः– वेपन्स अब त्यो, त्यस्तो त बोकिवक्सेको छैन । एमपी ५ र मैले देखेको छैन कहाँ थियो । अँ, …… अनि एम १६ चाहिनी त्यो तखताहरु छ नि, जाने बित्तिकै तखताहरु जस्तो छ ।

समितिः– त्यसमा कार्टिजहरु पनि निस्किराखेको थियो ?
जवाफः– हो, त्यो तखतामा छ । त्यो होला … अँ…. बटृाभित्रै बक्स भित्र नै थियो । त्यो तखतामा नै देखेको थिएँ मैले । त्यो चाहीं एम १६ चाहिनी । …… पनि म चिन्छु हजूर जहिले पनि चलाईवक्सिराखेको हो । अब यस्तो हुन्छ भनेर कसले भन्न सक्ला र ?

समितिः– अरु सरकारलाई सम्झिनुपर्ने त्यस्तो केही बाँकी ?
जवाफः– म अब सम्झें भनेदेखि, म त्यही सम्झन खोजिरहेको छु । त्यो यस्तो छिटो भैद्याथ्यो कि सबै कुरा मैले गर्न सकेको काम गरेको हो । अब सक्नेजति गरेको हो । बचाउन खोजेको हो मान्छेलाई । त्यही पनि अरु पनि बचाउन सक्थें कि जस्तो लाग्छ । आफूलाई अहिले, सोंच्दाखेरी । जे जति गरें त्यो कम भयो जस्तो लाग्छ आफूलाई।

समितिः हस् त ।
himani
श्री ५ शाहज्यादी हिमानी राज्यलक्ष्मी देवी शाह

समितिः– त्यो १९ गतेको पारिवारिक जमघटमा सरकारको सवारी भएको भन्ने कुरा आइराखेको छ । लिष्ट प्राप्त ग¥यौं । अब सरकारलाई के कति सम्झना छ ? डिटेलमा पाउन पाएदेखि हामीलाई रिपोर्टको लागि सजिलो पर्छ ।
जवाफः– डिटेलमा त अब के भयो हामीलाई त्यो त थाहा भएन । तर सुरुदेखिन् पहिला हामी गएको आफुमुमा सवारी भयो ८ बजे । त्यसपछि ठूलो बुबा सवारी हुँदाखेरी अलि अगाडि समय त मलाई थाहा छैन ठूलो बुबा सवारी हुनु भन्दा पहिले crown prince लाई निराजन सरकार, पारश, राजीव ज्वाई, गोरख बोकेर खोपीमा सवारी चलाको । पछि महाराजाधिराज सवारी भएको एकै ड्याङ्ग आवाज आयो । अनि ……… अनि त्यसपछि ……. कान्छो बुबा अगाडि सर्नुभयो……..
कान्छा वुवा लाई हानी बक्स्यो अनि ….. कुनातिर यसो सायड परेर लुकेर वसिराखेका थियौं अनि त्यसपछि चुप लागेर बस्यौं …… त्यसपछि फेरी आएर परर पर्र बन्दुक पड्केको सुनेको …………… त्यत्ति नै
समितिः यसमा, अतिरिक्त जानकारी सरकारलाई छ, छैन ? अनि आफ्नो चाही ?
जवाफः हामीतिर पनि बन्दुक तेस्र्याइ रहनु भएको थियो ।

समितिः सरकारहरु चाही उतापट्टी राज होइबक्सेको होला, वारको उतापट्टी?
जवाफः डाइनिङ्ग रुम जाने डोर छ नि त्यसैको एतापट्टी एउटा कर्नर छ, त्यसमा हामी ।

समितिः कहाँनेर ?
जवाफः यतापट्टी चाहिने यतापट्टी साइडमा म थिए ……….. ।

समितिः अनि त्यो बगैचाका कुरा ?
जवाफः बन्दुकहरु पड्केको मात्र सुनें ……….. ।

समितिः धन्यवाद ।
Copied from mysansar.com